Cơn khát vốn AI gặp núi nợ công: IMF cảnh báo nguy cơ châm ngòi cú sốc trên thị trường trái phiếu

Lợi suất trái phiếu Chính phủ tại một số nền kinh tế phát triển đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, do chi phí năng lượng leo thang vì xung đột tại Trung Đông và kỳ vọng các Ngân hàng Trung ương sẽ thắt chặt chính sách tiền tệ nhằm kiềm chế làn sóng lạm phát quay trở lại.

Trong Báo cáo Ổn định Tài chính Toàn cầu mới nhất, IMF cảnh báo rủi ro trên thị trường trái phiếu Chính phủ có thể gia tăng, dẫn đến “một đợt tăng mạnh của lợi suất trái phiếu Chính phủ”.

Báo cáo được công bố hôm 13/10 trong khuôn khổ Hội nghị thường niên IMF - Ngân hàng Thế giới diễn ra tại Bangkok, Thái Lan, trong tuần này. Sự kiện quy tụ hơn 18.000 đại biểu để thảo luận về tình hình kinh tế toàn cầu và hệ thống tài chính.

Theo báo cáo, gánh nặng nợ lớn cùng rủi ro đảo nợ khiến thị trường trái phiếu “dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc tài khóa và lạm phát xảy ra thường xuyên hơn”. Tuần trước, IMF cũng cảnh báo nợ công toàn cầu đã tiến sát mức cao nhất kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và đang trên đà vượt 100% GDP trong thời gian tới.

“Những tác động có thể rất nghiêm trọng, xét đến vai trò nền tảng của thị trường trái phiếu Chính phủ”, IMF nhận định. Lợi suất tăng mạnh sẽ kéo giảm giá trị tài sản do tỷ lệ chiết khấu tăng lên, trong đó có các tài sản liên quan đến AI, đồng thời làm suy giảm giá trị của trái phiếu chính phủ được sử dụng làm tài sản bảo đảm.

IMF cũng cảnh báo hoạt động vay nợ của các doanh nghiệp AI đang tăng theo cấp số nhân, tạo thêm áp lực lên thị trường trái phiếu khi các doanh nghiệp này cạnh tranh với Chính phủ để thu hút dòng vốn của nhà đầu tư.

Theo IMF, tỷ trọng trái phiếu do các doanh nghiệp điện toán đám mây quy mô lớn (hyperscaler) phát hành trong tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp đạt chuẩn đầu tư trên toàn cầu đã tăng lên 10%, từ mức dưới 1% vào năm 2024.

Làn sóng đầu tư xây dựng hạ tầng AI trên toàn cầu đang thúc đẩy các tập đoàn công nghệ lớn như Google thuộc Alphabet, Meta Platforms, các doanh nghiệp hyperscaler và phòng thí nghiệm AI huy động hàng trăm tỷ USD thông qua vay nợ trong năm nay.

“Lượng trái phiếu phát hành liên quan đến AI - phần lớn có kỳ hạn dài - đã tăng lên quy mô đủ lớn để cạnh tranh với trái phiếu Chính phủ trong việc thu hút vốn của nhà đầu tư, dù hiện chưa có dấu hiệu cho thấy đây là yếu tố chi phối chính khiến lợi suất tăng cao”, ông Marc Seidner, Giám đốc đầu tư phụ trách các chiến lược phi truyền thống tại Pacific Investment Management, nhận định.

Lo ngại rủi ro từ các quỹ đầu cơ

Theo IMF, việc các quỹ đầu cơ ngày càng nắm giữ nhiều trái phiếu Kho bạc Mỹ khiến thị trường này “dễ đối mặt với nguy cơ tháo gỡ vị thế một cách hỗn loạn”.

Các giao dịch chênh lệch giá có sử dụng đòn bẩy đã được thu hẹp một phần mà chưa gây áp lực đáng kể lên thị trường cho vay ngắn hạn. Tuy nhiên, mức độ sử dụng đòn bẩy vẫn còn cao và tiếp tục là một mối lo ngại.

IMF dẫn dữ liệu từ Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) cho biết tỷ trọng trái phiếu Kho bạc Mỹ do các quỹ đầu cơ nắm giữ đã tăng lên khoảng 9% vào năm 2025, từ mức khoảng 4% năm 2022. Phần lớn lượng nắm giữ này đến từ các chiến lược giao dịch khai thác chênh lệch giá với mức độ sử dụng đòn bẩy cao.

Ông Caio Ferreira, Phó Trưởng bộ phận giám sát và điều tiết tài chính của IMF, cho biết mối lo ngại xuất phát từ việc các quỹ đầu cơ gia tăng sử dụng đòn bẩy, đồng thời ngày càng nắm giữ những vị thế giao dịch chồng chéo. Điều này có nghĩa nhiều quỹ cùng thực hiện một loại giao dịch, khiến tác động lên thị trường có thể bị khuếch đại nếu tất cả đồng loạt tháo gỡ vị thế.

Ở chiều tích cực, IMF cho biết thanh khoản vẫn được duy trì tương đối ổn định tại Mỹ, châu Âu và Anh. Nhật Bản là ngoại lệ khi thanh khoản trên thị trường trái phiếu Chính phủ nước này “tiếp tục suy giảm”, trong bối cảnh biến động lợi suất gia tăng kể từ khi chính sách kiểm soát đường cong lợi suất kết thúc.

IMF kêu gọi các cơ quan quản lý nợ công kéo dài kỳ hạn vay, đồng thời cảnh báo rủi ro đảo nợ có thể trở nên nghiêm trọng hơn nếu các Chính phủ triển khai trên quy mô lớn những chiến lược thay thế nợ dài hạn bằng các khoản vay ngắn hạn.

Cảnh báo về cơ chế tài trợ AI mang tính “tuần hoàn”

IMF cũng phát đi cảnh báo về mạng lưới các thỏa thuận tài trợ mang tính “tuần hoàn” giữa những doanh nghiệp AI.

Kể từ năm 2023, đã có 14 thương vụ được công khai thông tin, trong đó các nhà đầu tư, chủ yếu là những doanh nghiệp hyperscaler, rót khoảng 300 tỷ USD vốn cổ phần vào các công ty AI có nền tảng tài chính yếu hơn, đồng thời cung cấp thêm 650 tỷ USD vốn vay.

Đổi lại, các nhà đầu tư nhận được những cam kết về doanh thu trong tương lai trị giá 1.400 tỷ USD, thông qua các hợp đồng sử dụng dịch vụ hoặc đặt mua chip, IMF cho biết.

Tại cuộc họp báo hôm thứ Ba, ông Jason Wu, Phó Giám đốc bộ phận thị trường tiền tệ và vốn của IMF, cho biết chính những cam kết doanh thu này khiến các thỏa thuận trở nên khác biệt.

“Điều khiến những thỏa thuận này có phần bất thường so với các thương vụ trước đây là những cam kết về doanh thu trong tương lai, từ đó tạo ra tính tuần hoàn”, ông Wu nói. Nếu quá trình thương mại hóa AI không đạt kỳ vọng, các khoản lỗ có thể xuất hiện đồng thời trên nhiều phương diện.

“Nếu xuất hiện những nghi vấn về khả năng thương mại hóa AI, giá trị các khoản đầu tư vốn cổ phần sẽ suy giảm, các khoản nợ có thể trở nên khó thanh toán và những cam kết doanh thu trong tương lai có thể không thành hiện thực”, ông Wu nhận định, mô tả đây là tác động tiêu cực “ba mặt cùng lúc”.

Theo báo cáo, các khoản tài trợ quy mô lớn và cam kết doanh thu như vậy đang tập trung ở một số ít doanh nghiệp AI.

Ông Wu cho biết, do mức độ tập trung này, “có những doanh nghiệp và mắt xích đặc biệt dễ bị tổn thương”. Ông cảnh báo: “Nếu một số thực thể này gặp vấn đề, tính tuần hoàn của các thỏa thuận có thể tạo ra rủi ro cho thị trường”.