Đất đai, dòng vốn và hàng loạt dự án đình trệ: Nguồn lực nền kinh tế đang mắc kẹt ở đâu?

Nguồn lực lớn vẫn bị bỏ phí

Chia sẻ tại diễn đàn “Khơi thông nguồn lực – Mở dư địa cho tăng trưởng” do VOV tổ chức, TS Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Công ty tư vấn về quản lý kinh tế Economica Việt Nam, cho rằng nền kinh tế vẫn tồn tại những dấu hiệu sử dụng nguồn lực chưa hiệu quả, dù các nỗ lực tháo gỡ điểm nghẽn và cải cách thể chế đã được đẩy mạnh.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là đất đai và các dự án đầu tư. Theo ông Bình, hiện có không ít dự án chưa được đưa vào sử dụng hoặc chưa thể hoàn thành, trải rộng ở các lĩnh vực như bất động sản, hạ tầng và năng lượng.

Đáng chú ý, một số dự án điện gió, điện mặt trời đã xây dựng xong nhưng chưa thể hòa lưới. Dẫn thông tin được công bố trên báo chí, ông Bình cho biết tổng công suất của các dự án năng lượng này lên tới hàng nghìn MW, tương ứng nguồn vốn hàng nghìn tỷ đồng chưa được đưa vào khai thác hiệu quả.

“Đây là nguồn lực rất lớn đang bị lãng phí và cần phải được sớm xử lý để có thể khai thác một cách hiệu quả nhất”, ông Bình nhấn mạnh.

Vấn đề không chỉ nằm ở những công trình chưa thể vận hành. Khi một dự án kéo dài thời gian hoàn thành, nguồn lực đất đai, vốn đầu tư và cơ hội phát triển gắn với dự án cũng chưa thể phát huy đầy đủ giá trị. Đây là bài toán cần được nhìn nhận không chỉ từ góc độ từng dự án riêng lẻ, mà còn từ hiệu quả sử dụng nguồn lực của toàn nền kinh tế.

Dòng vốn tăng nhưng chưa chắc đã đến đúng nơi

Bên cạnh đất đai và các dự án đình trệ, TS Lê Duy Bình chỉ ra những bất cập trong phân bổ vốn.

Theo ông, tín dụng đã tăng trưởng mạnh, nhưng có những lĩnh vực xuất hiện dấu hiệu bong bóng. Nguồn vốn vì thế chưa được phân bổ hoàn toàn vào sản xuất, kinh doanh hoặc những lĩnh vực mang lại hiệu quả cao nhất cho nền kinh tế.

Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ mở rộng khả năng huy động vốn, mà còn phải cải thiện chất lượng phân bổ và sử dụng vốn. Nếu dòng tiền không đến được những hoạt động tạo ra giá trị thực, tăng trưởng tín dụng chưa chắc chuyển hóa tương xứng thành năng lực sản xuất và hiệu quả kinh tế.

Đối với đầu tư công, ông Bình ghi nhận tốc độ giải ngân đã có nỗ lực cải thiện so với những năm trước. Tuy nhiên, tiến độ vẫn chưa đạt kỳ vọng, trong khi mục tiêu giải ngân gần 100% số vốn được giao trong năm đòi hỏi quyết tâm thực hiện lớn hơn.

Một nguồn lực khác thường ít được nhìn thấy trên sổ sách là thời gian và cơ hội kinh doanh. Thủ tục hành chính kéo dài, quy định pháp luật mất nhiều thời gian thực hiện có thể làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp, đồng thời khiến các dự án chậm triển khai và cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ.

Ông Bình cũng đề cập tình trạng lãng phí chất xám, công nghệ và các kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa. Theo ông, nếu những nguồn lực này được khai thác tốt hơn, năng suất lao động và năng suất các nhân tố tổng hợp của nền kinh tế có thể được cải thiện.

Điểm nghẽn nằm ở thể chế và năng lực thực thi

Theo TS Lê Duy Bình, vấn đề lớn nhất không hẳn là nền kinh tế thiếu nguồn lực. Nguồn lực vẫn hiện hữu ở cả khu vực công và khu vực tư, nhưng cơ chế huy động và sử dụng chưa thực sự hiệu quả.

Ông cho rằng những hạn chế về thể chế đang cản trở quá trình đưa nguồn lực vào hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các thủ tục đầu tư, xây dựng và triển khai dự án còn có thể kéo dài; chất lượng văn bản pháp luật cũng tồn tại những vấn đề như tính tiên liệu thấp, quy định thay đổi hoặc khoảng trống chính sách.

Khi khuôn khổ pháp lý chưa đủ rõ ràng và ổn định, doanh nghiệp, nhà đầu tư khó chủ động xây dựng kế hoạch dài hạn. Niềm tin thị trường vì thế cũng chịu ảnh hưởng, làm giảm động lực huy động thêm nguồn lực cho đầu tư và phát triển.

Một nút thắt khác là năng lực thực thi. Ông Bình lưu ý tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm tại một số cơ quan thực thi, đồng thời cho rằng trách nhiệm giải trình và năng lực của đội ngũ thực hiện nhiệm vụ cần tiếp tục được nâng cao.

Những hạn chế này khiến việc tháo gỡ điểm nghẽn không thể chỉ dừng ở sửa đổi quy định. Hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào việc chính sách có được triển khai thông suốt hay không, dự án có thực sự được đưa vào vận hành hay không và nguồn lực có đến được nơi sử dụng hiệu quả hay không.

Chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng luật

Từ thực tế trên, TS Lê Duy Bình đánh giá cao định hướng lập pháp tập trung tháo gỡ điểm nghẽn, chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển.

Theo số liệu ông dẫn tại diễn đàn, trong hai kỳ họp, Quốc hội đã thông qua khoảng 24 luật và 34 nghị quyết. Ông cho rằng các quyết sách này góp phần tạo nền tảng cho cải cách thể chế và xử lý những vướng mắc của nền kinh tế.

Tuy nhiên, giai đoạn tiếp theo cần chú trọng hơn đến chất lượng văn bản pháp luật thay vì chỉ tập trung vào số lượng. Quy định cần rõ ràng, cụ thể và có khả năng thực thi, tránh tình trạng luật phải chờ nghị định, thông tư mới có thể triển khai.

Cùng với đó, ông đề xuất tăng cường sử dụng các công cụ thị trường trong điều hành và phân bổ nguồn lực, giảm sự can thiệp hành chính không cần thiết. Nguồn lực nên được chuyển đến những chủ thể có khả năng sử dụng hiệu quả nhất, qua đó nâng cao năng suất và hiệu quả chung của nền kinh tế.

Về dài hạn, cải cách thể chế còn cần mở đường cho những dư địa tăng trưởng mới, từ kinh tế số, kinh tế xanh, thị trường tín chỉ carbon đến cơ chế mua bán điện trực tiếp và các ngành công nghiệp như chip, trí tuệ nhân tạo, bán dẫn.