Gánh lãi nợ hơn 1.000 tỷ USD, nền kinh tế lớn nhất thế giới phát tín hiệu cảnh báo

Gánh nặng trả lãi nợ công của Chính phủ Mỹ đã đạt mức cao kỷ lục trong năm tài khóa 2026, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nguồn thu liên bang và làm dấy lên nguy cơ vay nợ tiếp tục phình to theo hiệu ứng quả cầu tuyết, khiến nền kinh tế lớn nhất thế giới dễ tổn thương hơn trước các cú sốc kinh tế.

Theo dữ liệu Bộ Tài chính Mỹ công bố mới đây, trong năm tài khóa kết thúc vào tháng 9, chi phí lãi vay ròng của Chính phủ lên tới 1.050 tỷ USD, tăng hơn 8% so với mức 970 tỷ USD của năm tài khóa 2025.

Quỹ Peter G. Peterson, một tổ chức nghiên cứu, dự báo khoản chi này tương đương 3,2% GDP, vượt mức kỷ lục trước đó được thiết lập vào năm 1991. Số liệu GDP quý trước dự kiến được công bố vào cuối tháng này. Mức tăng phản ánh cả quy mô nợ phải trả lãi ngày càng lớn lẫn mặt bằng lãi suất cao hơn đáng kể.

Một trong những thước đo quan trọng cho thấy tổng nợ của Mỹ đã vượt 32.000 tỷ USD, cao hơn khoảng 10.000 tỷ USD so với chỉ 5 năm trước. Trong khi đó, lãi suất bình quân Chính phủ Mỹ phải trả cho chứng khoán Kho bạc được giao dịch trên thị trường đạt 3,52% vào cuối tháng 9, cao hơn gấp đôi mức 1,47% của 5 năm trước.

Đáng lo ngại hơn, lợi suất hiện tại còn cao hơn mức bình quân này. Chỉ số theo dõi trái phiếu Kho bạc Mỹ hiện ghi nhận lợi suất khoảng 5%.

Đà tăng lãi suất đã buộc Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent phải thực hiện những biện pháp đặc biệt nhằm kiềm chế diễn biến này, dù các nhà kinh tế cho rằng Mỹ vẫn còn cách khá xa một cuộc khủng hoảng. Nhu cầu tại các phiên đấu giá trái phiếu Chính phủ vẫn ổn định, trong khi chi phí vay tăng chưa cản trở dòng tín dụng.

“Điều này chưa giống một cuộc khủng hoảng mà giống như quá trình bào mòn năng lực tài khóa một cách từ từ”, bà Louise Sheiner, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings và cựu nhà kinh tế của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), nhận định.

Theo bà, điều chưa thể xác định là thời điểm “một số bên cho vay quyết định không tiếp tục cho chúng ta vay tiền nữa”. Nếu điều đó xảy ra, Mỹ có thể đối mặt với khủng hoảng tài khóa, khi Bộ Tài chính không còn khả năng huy động vốn từ thị trường.

Ông Gennadiy Goldberg, Trưởng bộ phận chiến lược lãi suất Mỹ tại TD Securities, cho rằng một yếu tố giúp hạn chế những lo ngại sâu sắc hơn vào thời điểm hiện tại là tốc độ tăng trưởng GDP danh nghĩa của Mỹ - chỉ số quan trọng đối với doanh thu doanh nghiệp và nguồn thu thuế - vẫn cao hơn lợi suất trái phiếu Kho bạc. GDP danh nghĩa của Mỹ trong quý II tăng 6,3% so với cùng kỳ năm trước.

“Ngày tận thế tài khóa vẫn chưa xảy ra”, ông Goldberg viết trong một báo cáo gần đây.

Mỹ vẫn xoay xở được, nhưng rủi ro ngày càng lớn

“Bằng cách nào đó, chúng ta vẫn đang xoay xở được, ngay cả khi lãi suất tăng”, ông Phillip Swagel, Giám đốc Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO), phát biểu tại một sự kiện ở Minneapolis ngày 8/10.

Tuy nhiên, ông cảnh báo những diễn biến tài khóa ngày càng bất lợi đang khiến Mỹ dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc. Bất cứ khi nào xuất hiện một cú sốc tiêu cực, lãi suất có thể tăng vì nhiều nguyên nhân, tạo ra hiệu ứng khuếch đại rủi ro.

Trong kịch bản đó, cú sốc lãi suất cao sẽ “tác động đến thâm hụt ngân sách, làm gia tăng nợ công, rồi quay trở lại đẩy lãi suất và chi phí vay của nền kinh tế lên cao”, ông Swagel giải thích.

Hồi tháng 2, cơ quan do ông đứng đầu dự báo tỷ lệ nợ công trên GDP của Mỹ sẽ vượt mức kỷ lục 106% vào năm 2030. Cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ cũng cho biết ông đã liên tục cảnh báo về tình hình tài khóa trong thời gian dài, nhưng trong hai năm qua, giới đầu tư và các thành viên thị trường ngày càng quan tâm hơn đến vấn đề này.

Chi phí trả lãi hiện nằm trong nhóm 3 khoản chi ngân sách liên bang lớn nhất, sau khi tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2022. Khoản chi này chỉ đứng sau an sinh xã hội và Medicare - chương trình bảo hiểm y tế liên bang dành cho người cao tuổi - vốn liên tục tăng khi số người thụ hưởng tăng thêm hàng triệu người mỗi năm.

Bộ Quốc phòng và chương trình Medicaid, bảo hiểm y tế dành cho các nhóm thu nhập thấp và một số đối tượng đủ điều kiện, hoàn thiện danh sách 5 khoản chi lớn nhất.

Lần gần nhất tỷ trọng chi phí lãi vay trong nền kinh tế tiến gần mức hiện nay, chính trường Mỹ đã phải chuẩn bị những biện pháp nhằm giải quyết thách thức này.

Tổng thống George H.W. Bush từng gây chú ý khi từ bỏ cam kết không tăng thuế và ký ban hành gói tăng thuế vào năm 1990, ngay trước khi tỷ trọng chi phí lãi vay đạt đỉnh. Người kế nhiệm ông, Tổng thống Bill Clinton, tiếp tục nâng thuế vào năm 1993.

Liệu có chờ đến khi khủng hoảng xảy ra mới hành động?

Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh cũng kéo theo sự suy giảm trong chi tiêu quốc phòng, góp phần cải thiện tình hình tài khóa Mỹ. Đến cuối thập niên 1990, tăng trưởng kinh tế tăng tốc nhờ sự phổ biến của Internet và máy tính cá nhân, qua đó thúc đẩy nguồn thu ngân sách.

Ngày nay, ông Bessent cùng các quan chức khác trong chính quyền Tổng thống Donald Trump đang quảng bá làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) như một động lực tăng trưởng có thể giúp giảm tỷ lệ nợ công.

Tuy nhiên, các chuyên gia ngân sách tỏ ra hoài nghi. Theo họ, chi tiêu quốc phòng và các chương trình phúc lợi bắt buộc nhiều khả năng tiếp tục tăng, trong khi tốc độ tăng trưởng GDP khó đủ nhanh để tạo ra nguồn thu ngân sách cần thiết.

“Các vấn đề chỉ đang trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, chúng ta không nên tranh luận về việc có nên chờ đến khi thảm họa xảy ra hay không, mà phải bắt tay giải quyết ngay từ bây giờ”, ông Brett Loper, Phó Chủ tịch điều hành phụ trách chính sách tại Quỹ Peter G. Peterson, nhấn mạnh.

“Việc thoát khỏi vấn đề này sẽ thực sự rất khó khăn”, ông nói thêm.

Trong năm tài khóa vừa qua, chi phí lãi ròng tăng thêm 81,4 tỷ USD. Tuy nhiên, mức tăng này có thể trở nên nhỏ bé nếu lãi suất tiếp tục đi lên.

Fed được dự báo sẽ tăng lãi suất - hiện trong khoảng 3,75-4% - ít nhất một lần nữa. Động thái này sẽ làm tăng chi phí đối với các khoản nợ ngắn hạn, loại nợ mà ông Bessent ngày càng ưu tiên sử dụng.

Theo tính toán của TD Securities, nếu lợi suất tăng thêm 1 điểm phần trăm trên toàn bộ đường cong lợi suất, chi phí lãi vay của Mỹ trong năm 2027 sẽ tăng thêm 310 tỷ USD.

“Tôi không cho rằng một cuộc khủng hoảng tài khóa sắp xảy ra. Nền kinh tế của chúng ta vẫn khá vững mạnh”, bà Karen Dynan, Giáo sư Kinh tế tại Đại học Harvard và từng làm việc tại Bộ Tài chính Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Barack Obama, nhận định.

Bà lưu ý rằng lãi suất hiện nay vẫn chưa quay trở lại mức từng ghi nhận cách đây 30-40 năm. Dù vậy, bà cảnh báo: “Khi nợ công ở mức quá cao, các khoản thanh toán lãi ròng thực sự trở thành vấn đề lớn - chúng sẽ khiến nợ tiếp tục phình to theo hiệu ứng quả cầu tuyết”.

Theo bà Dynan, việc lãi suất tăng và chi phí trả lãi ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong GDP có thể làm gia tăng áp lực từ công chúng, buộc Chính phủ phải hành động để giải quyết vấn đề nợ công.