Gộp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1: Hơn 808.558 tỷ đồng sẽ được phân bổ thế nào?

Sáng 14/8, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể. Phiên họp diễn ra dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến.

Trình bày tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết việc xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể nhằm cụ thể hóa chủ trương của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Đảng ủy Chính phủ, đồng thời tổ chức lại cấu trúc nội dung, đổi mới phương thức quản lý để khắc phục tình trạng chồng chéo, dàn trải, thu gọn đầu mối quản lý và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

Theo Bộ trưởng, Quốc hội khóa XV đã phê duyệt chủ trương đầu tư 4 chương trình mục tiêu quốc gia tại các Nghị quyết số 162/2024/QH15, 249/2025/QH15, 257/2025/QH15 và 262/2025/QH15. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy vẫn còn nhiều bất cập như nội dung dàn trải, hệ thống văn bản hướng dẫn cồng kềnh, giao thoa về đối tượng, địa bàn và nhiệm vụ; việc lập kế hoạch, chuẩn bị dự án chưa gắn chặt với điều kiện thực hiện, khả năng giải ngân và kết quả đầu ra.

Tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách Trung ương đến hết năm 2025 chỉ đạt 76,8%, tương đương hơn 135.000 tỷ đồng. Đối với số vốn được kéo dài sang năm 2026, đến ngày 31/7 mới giải ngân khoảng 23%. Trong khi đó, tổng ngân sách Trung ương dự kiến dành cho các chương trình giai đoạn 2026-2030 lên tới 362.725,657 tỷ đồng, bằng 187,8% giai đoạn trước. Chính phủ cho rằng nếu tiếp tục duy trì cơ chế nhiều đầu mối quản lý thì nguy cơ lãng phí và chậm trễ sẽ còn kéo dài.

Trên cơ sở đó, Chính phủ đề xuất xây dựng một chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể trên cơ sở thống nhất 4 chương trình hiện hành gồm phát triển văn hóa; giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Riêng Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 tiếp tục được thực hiện riêng theo Nghị quyết số 163/2024/QH15 do có tính chất đặc thù về bảo đảm an ninh, trật tự xã hội.

Theo đề xuất, chương trình mới mang tên “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035”. Chương trình được thiết kế với 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm gồm phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, việc làm, nâng cao thu nhập; hiện đại hóa giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; bảo tồn và phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa và di sản; thực hiện chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và vùng tái định cư thủy điện; xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra và đánh giá.

Tổng nguồn lực cần huy động để thực hiện chương trình trong giai đoạn 2026-2030 dự kiến là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương là 345.000 tỷ đồng. Chính phủ sẽ rà soát, cơ cấu lại từng nguồn vốn, loại bỏ các nội dung trùng lặp và nhiệm vụ thường niên, đồng thời phấn đấu cơ cấu ngân sách nhà nước theo hướng khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên để bảo đảm sử dụng nguồn lực trọng tâm, trọng điểm và phù hợp khả năng giải ngân.

Về cơ chế quản lý, Chính phủ định hướng chuyển mạnh từ phương thức phân bổ vốn “theo nhu cầu đăng ký” sang “theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”, đồng thời bỏ tầng nấc trung gian qua các bộ chủ chương trình. Dự kiến Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ là cơ quan điều phối chung, giúp việc Ban Chỉ đạo Trung ương; Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổng hợp nguồn lực, phân bổ, điều chỉnh và điều chuyển vốn; các bộ quản lý ngành chịu trách nhiệm về mục tiêu, chỉ tiêu, tiêu chuẩn, chính sách, sản phẩm đầu ra và đánh giá kết quả theo từng lĩnh vực.

Đối với địa phương, Chính phủ đề xuất thực hiện nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Các địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ chi tiết nguồn vốn và phương thức thực hiện, đồng thời chịu trách nhiệm toàn diện về đối tượng thụ hưởng, chất lượng, tiến độ, hiệu quả và vận hành sau đầu tư. Chính phủ cũng đề xuất áp dụng cơ chế quản lý bằng dữ liệu dùng chung, đẩy mạnh chuyển đổi số, tiết kiệm tối đa chi thường xuyên và xây dựng cơ chế chuyển tiếp liền mạch cho các nhiệm vụ năm 2026 và kế hoạch năm 2027.

Thẩm tra sơ bộ tờ trình, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cho biết Thường trực Hội đồng Dân tộc thống nhất cao với sự cần thiết tích hợp 4 chương trình nhằm thu gọn đầu mối, khắc phục giao thoa và đẩy nhanh tiến độ phân bổ, giải ngân vốn. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh việc tích hợp phải được thực hiện thực chất, không chỉ đơn thuần gộp đầu mối hoặc đặt 4 chương trình trong một “vỏ” chung.

Theo ông Lâm Văn Mẫn, quá trình tích hợp không được làm suy giảm mục tiêu, quyền lợi và mức độ ưu tiên đối với từng lĩnh vực, địa bàn và nhóm đối tượng, đặc biệt là các chính sách dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị Chính phủ làm rõ cơ sở xác định tổng nguồn lực 808.558 tỷ đồng, lượng hóa phần tiết kiệm từ việc giảm đầu mối quản lý và có phương án xử lý khoản vốn kéo dài sang năm 2026 là 17.241,8 tỷ đồng, hiện mới giải ngân khoảng 23%.

Thường trực Hội đồng Dân tộc tán thành chủ trương giảm chi quản lý, tăng nguồn lực đầu tư nhưng cho rằng tỷ lệ 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên không nên áp dụng một cách cơ học nếu làm ảnh hưởng đến nguồn lực dành cho sinh kế, sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa và các chính sách đặc thù. Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương trên 70%, mức vốn đối ứng không quá 10%, đồng thời tiếp tục ưu tiên cao nhất cho vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn, an toàn khu, biên giới và hải đảo.

Về tổ chức thực hiện, Thường trực Hội đồng Dân tộc cho rằng cần có một cơ quan điều phối chung nhưng không tạo thêm tầng nấc trung gian, đồng thời đề nghị cân nhắc giao Bộ Tài chính làm đầu mối tổng hợp, điều phối; các bộ quản lý ngành thực hiện hướng dẫn chuyên môn. Cơ quan thẩm tra cũng nhất trí với nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, song phải bảo đảm trong phạm vi mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc ưu tiên và nguồn lực đã được quy định, gắn với công khai dữ liệu, trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra.

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh việc tích hợp 4 chương trình nhằm khắc phục tình trạng manh mún, chồng chéo, giảm chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp trong quản lý vốn ngân sách.

Theo Chủ tịch Quốc hội, trước đây có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành và địa phương dẫn đến thủ tục lòng vòng, giải ngân chậm. Vì vậy, cần chuyển từ cơ chế phân bổ theo từng dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói; Trung ương chỉ quy định mục tiêu đầu ra, tiêu chí và định mức ngân sách, còn địa phương chủ động điều hòa vốn giữa các dự án thành phần.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý cần tránh tình trạng “gộp cơ học” ở cấp Trung ương nhưng bên dưới vẫn duy trì nhiều ban quản lý riêng. Ông gợi mở việc thành lập một văn phòng điều phối chung theo cơ chế “một cửa” cho địa phương, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát, số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực thay cho phương thức báo cáo giấy định kỳ. Kết quả giải ngân, mức độ hoàn thành chỉ tiêu và các chỉ số đầu ra cần được cập nhật liên tục để kịp thời điều chuyển vốn từ địa phương triển khai chậm sang địa phương thực hiện hiệu quả hơn.

Kết luận nội dung này, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến cho biết Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể, đồng thời đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ phối hợp với các cơ quan của Quốc hội để trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và quyết định tại kỳ họp không thường lệ sắp tới.