Quốc hội lưu ý Bắc Ninh: Lên thành phố trực thuộc Trung ương không có nghĩa mọi nơi đều phải đô thị hóa

Bắc Ninh hiện nay đang đứng trước một bước chuyển mà ranh giới hành chính mới chỉ là phần dễ nhìn thấy. Thách thức lớn hơn là tổ chức một không gian vừa có các cực công nghiệp công nghệ cao, vừa có làng nghề, vùng nông nghiệp, di sản và những khu vực nông thôn mà không biến tất cả thành một đô thị đồng nhất.

Sáng 12/8, Quốc hội đã có phiên thảo luận tại hội trường về việc thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương.

Điểm đáng chú ý trong các ý kiến tại nghị trường là yêu cầu không đồng nhất việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương với đô thị hóa trên toàn bộ không gian. Đây là bài toán có ý nghĩa đặc biệt với Bắc Ninh bởi địa phương đang sở hữu hai lớp giá trị khá khác biệt khi một bên là nền kinh tế công nghiệp, điện tử, công nghệ cao, logistics và đổi mới sáng tạo; bên kia là không gian văn hóa Kinh Bắc với quan họ, làng nghề, di tích, tín ngưỡng và các vùng sản xuất nông nghiệp.

Nếu phát triển theo một công thức duy nhất, chính những khác biệt này có thể trở thành phần bị thu hẹp trong quá trình đô thị hóa.

Thành phố mới không nhất thiết phải là một đô thị đồng nhất

Đại biểu Tạ Thị Yên (đoàn Điện Biên) cho rằng nền tảng phát triển của Bắc Ninh đã tương đối tốt. Điều cần được nâng lên sau khi thành lập thành phố là năng lực quản trị.

Theo đó, chính quyền thành phố và cơ sở cần chuyên nghiệp hơn, sử dụng dữ liệu và công nghệ số nhiều hơn, đồng thời nâng khả năng điều phối để phục vụ người dân, doanh nghiệp thuận lợi hơn. Nhưng quản trị một không gian rộng với nhiều chức năng khác nhau không thể chỉ bằng cách mở rộng mô hình đô thị.

Các khu vực công nghiệp có thể cần những tiêu chuẩn khác về hạ tầng, môi trường và công nghệ. Các không gian di sản lại cần ưu tiên bảo tồn. Trong khi đó, khu vực nông thôn có thể không cần biến thành những khu đô thị mới, mà cần được nâng chất lượng hạ tầng, dịch vụ và đời sống theo cách phù hợp với điều kiện địa phương. Chính sự phân hóa này khiến câu chuyện của Bắc Ninh không còn đơn thuần là “đô thị hóa nhanh đến đâu”, mà là “mỗi khu vực nên phát triển theo cách nào”.

Điều gì cần giữ lại khi những vùng nông thôn đứng cạnh các cực công nghiệp?

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (đoàn Quảng Ngãi) đặc biệt lưu ý đến nguy cơ bản sắc văn hóa bị thu hẹp trong quá trình hiện đại hóa.

Theo đại biểu, Bắc Ninh cần giữ gìn những giá trị gắn với dòng sông, mái đình, con đò, bến nước và dân ca quan họ; phát triển hiện đại nhưng không để quá trình đô thị hóa làm mất đi những không gian văn hóa vốn tạo nên bản sắc Kinh Bắc.

Ở góc độ này, “giữ bản sắc” không chỉ là bảo tồn một số di tích hay tổ chức thêm các hoạt động văn hóa. Nó còn liên quan đến cách sử dụng đất, tổ chức không gian và lựa chọn mô hình phát triển.

Một vùng sản xuất nông nghiệp nếu chỉ được nhìn như quỹ đất có thể chuyển đổi thành đô thị sẽ mang lại một cách tính khác hoàn toàn so với việc coi đó là một bộ phận của cấu trúc kinh tế - sinh thái cần được duy trì. Đại biểu cũng lưu ý Bắc Ninh không nên bỏ quên thế mạnh nông nghiệp và những sản phẩm đặc trưng của các khu vực nông thôn.

Như vậy, trong cấu trúc thành phố mới, nông thôn không phải phần còn lại chờ đô thị hóa, mà cần được xác định là một thành phần của không gian phát triển.

12 phường mới và phép thử về chất lượng đô thị

Một câu hỏi khác được đặt ra là sau khi thành lập, Bắc Ninh sẽ đánh giá hiệu quả mô hình mới bằng tiêu chí nào.

Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) đề nghị xây dựng lộ trình và tiêu chí đánh giá đối với 12 phường mới thành lập, trong đó tập trung vào hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, chất lượng quản lý đô thị, dịch vụ công và đời sống người dân.

Điều này đưa câu chuyện trở về một thước đo rất thực tế.

Một địa bàn được chuyển thành phường không đồng nghĩa chất lượng đô thị đã tự động được nâng lên. Ngược lại, nếu hạ tầng chưa theo kịp dân cư, dịch vụ công chưa thuận tiện, môi trường chịu áp lực hoặc đời sống người dân không cải thiện, việc thay đổi mô hình hành chính sẽ khó tạo ra giá trị thực chất.

Bởi vậy, quá trình vận hành 12 phường mới cần được theo dõi bằng những chỉ số cụ thể thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành tổ chức bộ máy.

Bắc Ninh không thể phát triển trong một “chiếc hộp” hành chính

Một điểm khác được các đại biểu đặt ra là không gian kinh tế của thành phố mới phải được nhìn rộng hơn ranh giới hành chính. Bắc Ninh có lợi thế lớn về công nghiệp, điện tử, công nghệ cao, bán dẫn và logistics. Những ngành này không vận hành theo địa giới của một xã, phường hay tỉnh, mà phụ thuộc vào chuỗi cung ứng, giao thông, cảng, logistics, nhân lực và thị trường liên vùng.

Vì vậy, cùng với việc tổ chức lại bộ máy, Bắc Ninh cần tăng cường kết nối hạ tầng và liên kết kinh tế với các địa phương lân cận. Đây cũng là một vấn đề đang xuất hiện ở nhiều địa phương sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính và mở rộng không gian phát triển: Ranh giới quản lý có thể thay đổi nhanh hơn tốc độ hình thành các liên kết kinh tế thực tế.

Nếu vẫn tư duy phát triển theo địa giới cũ, lợi thế của một không gian rộng hơn có thể không được khai thác hết.

Bài toán của Bắc Ninh cũng là bài toán của những đô thị mới

Một thay đổi về mô hình hành chính thường kéo theo những quan tâm rất cụ thể từ người dân và doanh nghiệp, đặc biệt liên quan giấy tờ, thủ tục và thông tin pháp lý.

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa lưu ý Bắc Ninh cần chủ động truyền thông, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi, kể cả ngoài giờ hành chính và miễn phí đối với các thủ tục cần thiết.

Ở tầng cao hơn, điều quan trọng là người dân phải nhận thấy những lợi ích cụ thể: Chính quyền dễ tiếp cận hơn, thủ tục thuận tiện hơn, hạ tầng tốt hơn, môi trường sống được cải thiện và cơ hội kinh tế mở rộng hơn. Bởi nếu chỉ thay đổi tên gọi, địa giới và bộ máy mà chất lượng dịch vụ công, hạ tầng và đời sống không chuyển biến tương ứng, ý nghĩa của mô hình mới sẽ khó được cảm nhận trong đời sống hàng ngày.

Điểm đáng chú ý từ câu chuyện Bắc Ninh là mô hình thành phố trực thuộc Trung ương trong bối cảnh hiện nay không còn nhất thiết được cấu thành bởi một vùng đô thị liên tục.

Một đơn vị hành chính có thể đồng thời bao gồm cực công nghiệp, đô thị, vùng nông nghiệp, làng nghề và không gian văn hóa. Khi đó, quy hoạch không thể chỉ trả lời câu hỏi xây dựng ở đâu, mở rộng đô thị đến đâu, mà phải trả lời cả câu hỏi khu vực nào cần giữ, khu vực nào cần chuyển đổi và chuyển đổi với tốc độ nào. Đây cũng là thách thức lớn với những địa phương đang mở rộng không gian hành chính hoặc hướng tới mô hình đô thị cấp cao hơn.

Với Bắc Ninh, bước chuyển sắp tới vì thế có thể được nhìn như một phép thử về năng lực quản trị một không gian đa chức năng. Thành phố mới sẽ không được đo bằng diện tích đô thị hóa hay số lượng công trình được xây dựng, mà bằng khả năng để công nghiệp công nghệ cao tiếp tục tăng trưởng, hạ tầng và dịch vụ được nâng cấp, trong khi làng quê, nông nghiệp và những giá trị văn hóa Kinh Bắc vẫn có chỗ đứng trong cấu trúc phát triển.

Nói cách khác, bài toán của Bắc Ninh không phải biến mọi nơi thành đô thị, mà là làm cho những không gian rất khác nhau có thể cùng tạo ra giá trị trong một thành phố mới.