Hàng loạt đại học hàng đầu thế giới từ bỏ công cụ phát hiện AI vì 'bắt nhầm' sinh viên

Tháng 1 năm nay, tòa án New York (Mỹ) tuyên Orion Newby – sinh viên Đại học Adelphi – thắng kiện trong vụ bê bối gian lận học thuật. Trước đó, Newby bị nhà trường buộc tội dùng AI viết bài luận dựa trên kết quả từ Turnitin. Phần mềm Turnitin đã phản hồi về bài luận của Newby là "100% do AI tạo ra".

Dù sinh viên này đưa ra hàng loạt bằng chứng từ các công cụ khác khẳng định tỷ lệ AI là 0%, Đại học Adelphi vẫn giữ nguyên án phạt. Tòa phán quyết nhà trường vi phạm quy trình kỷ luật do chính mình đề ra và tước bỏ quyền phúc thẩm chính đáng của sinh viên.

Vụ kiện của Newby là gáo nước lạnh phơi bày lỗ hổng nghiêm trọng của các phần mềm quét AI – vốn hoạt động dựa trên thuật toán tính điểm xác suất. Sự việc dấy lên nghi vấn lớn về tính chính xác của công cụ này cũng như toàn bộ quy trình đánh giá học thuật hiện nay.

"Vòng kìm kẹp" từ các phần mềm quét AI

Báo cáo từ Đại học Edinburgh Napier (khảo sát hơn 6.600 sinh viên tại 7 trường đại học ở Anh) cho thấy 32% sinh viên thừa nhận từng lén dùng AI ở các mức độ khác nhau trong bài thi. Cơn sốt bùng nổ từ khi ChatGPT xuất hiện vào năm 2022 đã khiến hàng loạt trường đại học cuống cuồng tìm đến các phần mềm tầm soát như Turnitin, GPTZero hay Copyleaks để bảo vệ sự liêm chính học thuật.

Về nguyên lý, các công cụ này phân tích cấu trúc và nhịp điệu văn bản để nhận diện các chuỗi từ ngữ do máy tạo ra. Tuy nhiên, độ tin cậy của chúng đang bị chỉ trích gay gắt, đặc biệt là tình trạng "bắt nhầm" và sự thiên vị. Một nghiên cứu quy mô của Đại học Stanford vào năm 2023 chỉ ra rằng các công cụ quét AI dễ bắt lỗi sai đối với những sinh viên không dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ mẹ đẻ.

Trước những hệ lụy pháp lý và làn sóng phản đối, nhiều đại học danh tiếng như Vanderbilt, Yale, Johns Hopkins, Northwestern (Mỹ), Waterloo (Canada), Cape Town (Nam Phi) hay Curtin (Australia) đã quyết định hạn chế hoặc tắt bỏ hoàn toàn công cụ kiểm tra AI.

Ông Edward Watson, Phó Chủ tịch Đổi mới Kỹ thuật số thuộc Hiệp hội các Trường Đại học và Cao đẳng Mỹ, nhấn mạnh mối lo lớn nhất hiện nay là nguy cơ kết tội nhầm sinh viên. Ông nhận định công cụ phát hiện AI cùng lắm chỉ nên đóng vai trò phụ trợ nhỏ, giảng viên tuyệt đối không được coi đây là "bằng chứng thép" để kết tội gian lận.

Trần tình về vấn đề này, bà Annie Chechitelli, Giám đốc Sản phẩm của Turnitin, khẳng định phần mềm của hãng chỉ cung cấp dữ liệu tham khảo ban đầu chứ không mang tính quyết định. Turnitin đang phối hợp với các trường để tránh tình trạng lạm dụng, đồng thời ra mắt giải pháp mới từ năm ngoái giúp giáo viên theo dõi cả tiến trình viết bài của sinh viên thay vì chỉ chấm sản phẩm cuối cùng.

Thay vì rình bắt sinh viên, cần thay đổi cách thi cử

Trước thực trạng công nghệ kém tin cậy, ngành giáo dục bắt buộc phải chuyển hướng. Giáo sư Sam Illingworth (Đại học Edinburgh Napier) cho biết một số nơi đã chuyển sang thi nói hoặc đánh giá tiến trình học tập, song nhiều trường vẫn chấp niệm bám vào phần mềm tầm soát.

Bà Judy Williams, Phó Hiệu trưởng phụ trách giáo dục và sinh viên tại Queen’s University Belfast, khẳng định thẳng thắn rằng các công cụ quét AI không phải là giải pháp. Công nghệ này vẫn đang phát triển, tỷ lệ báo động giả cao đến mức khó chấp nhận, trong khi văn bản AI rất dễ chỉnh sửa để qua mặt phần mềm. Theo bà, muốn bảo vệ sự liêm chính học thuật thì phải thiết kế lại bài thi cho chuẩn xác. Đã đến lúc các trường ngừng đặt câu hỏi "làm sao để cấm sinh viên dùng AI" mà phải trả lời được "nhà trường thực sự muốn đánh giá năng lực gì ở người học".

Dù tư duy đã thay đổi, hành lang pháp lý tại các trường vẫn vô cùng hỗn loạn. Nghiên cứu trên 163 đại học Anh của Giáo sư Illingworth cho thấy hơn 40% trường không hề công khai chính sách về AI. Sự mập mờ này khiến sinh viên luôn sống trong sợ hãi. Khảo sát tháng 12/2025 của Viện Chính sách Giáo dục Đại học Vương quốc Anh (HEPI) trên 1.054 sinh viên chỉ ra 42% không dám dùng AI vì sợ bị vu khống gian lận.

Ông Adam Waddingham từ Cơ quan Tòa án Độc lập về Giáo dục Đại học Vương quốc Anh (OIA) cho biết các vụ kỷ luật liên quan đến AI trong nội bộ các trường đang gia tăng, đồng thời lưu ý các phần mềm quét không được coi là yếu tố quyết định đơn độc.

Ở góc độ sinh viên, bà Urszula Lis từ Liên minh Sinh viên Châu Âu lo ngại các phần mềm đang vận hành như một "hộp đen" khép kín, khiến người học không thể biết phần mềm dựa vào đâu để quy kết mình vi phạm. Bà cho rằng không nên biến môi trường đại học thành một cuộc giám sát chỉ nhằm mục đích rình bắt sinh viên mắc lỗi. Ngoài ra, việc thiếu quy định chung ở Châu Âu tạo ra sự bất công khi cùng một hành vi dùng AI, sinh viên ở nước này bị phạt còn nước khác thì không.

Luật sư Joachim Steinberg (Công ty luật Crowell & Moring) chỉ ra thách thức lớn nhất là quy định của nhà trường không theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ, đẩy cả giảng viên lẫn sinh viên vào thế bối rối.

Báo cáo của Giáo sư Illingworth kết luận nhiều chính sách hiện nay chỉ mang tính hình thức: "Hứa hẹn dạy tư duy phản biện nhưng chỉ đưa ra dấu vết kiểm toán, nói là hỗ trợ nhưng thực chất là giám sát". Ông khẳng định giải pháp bền vững duy nhất là thiết kế bài kiểm tra xoay quanh chính tư duy mà nhà trường mong muốn ở sinh viên. Đồng quan điểm, ông Nirmal Thacker, CEO công cụ tuyển sinh GradPilot, nhận định các trường đại học cần dũng cảm xem xét lại cách đánh giá, cởi mở và minh bạch hoàn toàn về mặt chính sách.