Hơn 100 doanh nghiệp đến gặp Samsung nhưng chỉ 2 đủ chuẩn: Sự thật trần trụi về năng lực làm chuỗi cung ứng của Việt Nam

Mải mê chạy theo số lượng và "vết xước" trong tư duy điều hành

Nghị quyết 68 đánh dấu bước ngoặt khi lần đầu tiên xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế, khoảng 95% doanh nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn là các đơn vị nhỏ và siêu nhỏ. Hầu hết đều thiếu tiềm lực tài chính để đầu tư cho công nghệ sâu hoặc cạnh tranh sòng phẳng trên trường quốc tế.

Phân tích về thực trạng này, TS Nguyễn Đức Kiên - Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Chiến lược Phát triển Kinh tế số, Nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng, thẳng thắn chỉ ra đây là một khuyết điểm trong quá trình điều hành kinh tế, bắt nguồn từ giai đoạn chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường.

Giai đoạn 2007–2008, Việt Nam dừng phát triển mô hình các tập đoàn, tổng công ty lớn và chuyển hướng sang mục tiêu gia tăng số lượng doanh nghiệp: từ 500.000 lên 700.000, 1 triệu và mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030. Việc quá chú trọng vào số lượng mà xem nhẹ chất lượng đã để lại khoảng hẫng lớn.

"Không một quốc gia nào trên thế giới công nghiệp hóa thành công để trở thành nước phát triển mà lại thiếu đi những tập đoàn, tổng công ty lớn sản xuất ra các sản phẩm mang thương hiệu quốc gia”, TS. Nguyễn Đức Kiên nói.

Nghị quyết 68 ra đời chính là bước chấp nhận thực tế khách quan: Khối tư nhân đã nắm trong tay lực lượng sản xuất và năng lực điều tiết thị trường. Tuy nhiên, Nhà nước xây dựng một "thế kiềng ba chân" rõ ràng:

-Khối tư nhân (Nghị quyết 68): Được tạo mọi điều kiện phát triển, nhưng phải tự vươn lên cạnh tranh sòng phẳng.

-Khối Doanh nghiệp Nhà nước (Nghị quyết 79): Đóng vai trò lực lượng nòng cốt ở các lĩnh vực chiến lược nếu tư nhân không làm hoặc chưa đủ sức làm.

-Khối FDI (Nghị quyết 10): Công cụ thu hút công nghệ cao thông qua cơ chế bắt buộc chuyển giao cho doanh nghiệp nội địa.

Sự thật trần trụi từ 100 doanh nghiệp gặp Samsung

Để thấy rõ sự yếu kém về năng lực nội tại, TS. Nguyễn Đức Kiên nhắc lại câu chuyện năm 2012 tại Khách sạn Daewoo (Hà Nội). Khi đó, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng tổ chức một hội nghị kết nối chuỗi cung ứng với Samsung khi tập đoàn này mới vào Việt Nam.

Trong hơn 100 doanh nghiệp Việt Nam hào hứng tham dự, kết quả thu về mang lại niềm xót xa lớn: Chỉ có đúng 2 doanh nghiệp đạt tiêu chuẩn làm nhà cung ứng cấp 1 (Tier-1). Trong đó, một đơn vị làm in bao bì, một đơn vị làm thổi xốp nhựa chống va đập.

Các linh kiện đòi hỏi kỹ thuật cao hơn như ốc vít, cụm camera... hoàn toàn không có doanh nghiệp nội địa nào đáp ứng được.

“Thậm chí, nhiều doanh nghiệp Việt khi đó còn quay lại đòi hỏi Samsung phải ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm thì mới chịu đầu tư máy móc. Phía Samsung đã từ chối thẳng thắn vì nguyên tắc của kinh tế thị trường”, ông Kiên cho hay.

Thực trạng này giải thích lý do vì sao dù khu vực FDI chiếm tới hơn 70% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, doanh nghiệp nội địa vẫn loanh quanh ở phân khúc giá trị gia tăng thấp nhất.

Mục tiêu thu hút FDI theo Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu chuyển từ "thu hút bằng mọi giá" sang "tận dụng và lựa chọn".

TS. Nguyễn Đức Kiên đưa ra hình ảnh so sánh thực tế: "Ví dụ mùa đông đi xe máy chúng ta đang rất cần một cái áo ấm, nhưng nhà đầu tư nước ngoài lại đến chào một đôi giày. Đôi giày rất quý, nhưng cái ta thiếu là cái áo".

Việt Nam cần minh bạch nhu cầu chiến lược với các nhà đầu tư nước ngoài. Nếu FDI vào làm công nghệ cũ/gia công đơn thuần cần đối xử bình đẳng như mọi doanh nghiệp nội địa, không áp dụng ưu đãi đặc thù. Còn đối với các DN FDI mang công nghệ mới và cam kết chuyển giao, nên áp dụng tối đa chính sách hỗ trợ từ Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Đầu tư, đồng thời Nhà nước chấp nhận chi kinh phí đào tạo lại lực lượng lao động nội địa để đáp ứng chuẩn mực của đối tác.