Phó tổng giám đốc TVS: Muốn vốn chảy mạnh vào kinh tế tư nhân, Việt Nam phải bỏ tư duy chỉ trông chờ IPO

Vốn không thiếu, nhưng đang chảy sang nơi "ít rủi ro" hơn

Sáng 15/7, tại Hội thảo "Tái cấu trúc các kênh dẫn vốn", ông Bùi Thành Trung, Phó Tổng Giám đốc CTCP Chứng khoán Thiên Việt (TVS), cho biết năm 2025, tổng vốn đầu tư tư nhân vào Việt Nam đạt khoảng 4,5 tỷ USD thông qua 149 thương vụ, gần gấp đôi mức 2,3 tỷ USD của năm 2024. Tuy nhiên, gần 4 tỷ USD trong số này đến từ các thương vụ private equity quy mô lớn.

Ở mảng đầu tư mạo hiểm, tổng vốn tăng 28%, từ khoảng 398 triệu USD lên 509 triệu USD, nhưng số lượng giao dịch lại giảm từ 118 xuống còn khoảng 104 thương vụ.

Ở thị trường đại chúng, vốn hóa chứng khoán Việt Nam đã đạt khoảng 410 tỷ USD vào tháng 5/2026, phản ánh quy mô thị trường vốn tiếp tục mở rộng. Tuy nhiên, theo lãnh đạo TVS, bài toán lớn nhất hiện nay không còn là huy động thêm vốn, mà là đưa vốn đến đúng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp, kiểm soát rủi ro và tạo cơ chế để dòng vốn có thể quay vòng.

Hiện thị trường vẫn thiếu thanh khoản cho cổ phần chưa niêm yết, thiếu các kênh thoái vốn linh hoạt cũng như những cơ chế quản trị rủi ro phù hợp với doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Ba xu hướng đang định hình lại dòng vốn

Từ dữ liệu thị trường, TVS chỉ ra ba xu hướng lớn đang làm thay đổi cách dòng vốn vận động.

Thứ nhất, các quỹ đang ưu tiên phòng thủ danh mục. Khoảng 60% lượng vốn giải ngân trong năm 2025 được dành cho các vòng gọi vốn tiếp theo hoặc vốn cầu nối của doanh nghiệp đã đầu tư, thay vì mở thương vụ mới.

Thứ hai, dòng vốn đang dịch chuyển sang giai đoạn tăng trưởng. Mười thương vụ lớn nhất chiếm tới 72% tổng giá trị đầu tư năm 2025. Tỷ trọng các thương vụ quy mô từ 1-5 triệu USD tăng từ khoảng 21% năm 2023 lên 41% năm 2025, trong khi các khoản đầu tư nhỏ tiếp tục thu hẹp.

Thứ ba, thoái vốn đang trở thành điểm nghẽn lớn nhất của hệ sinh thái. Dẫn số liệu từ thị trường Mỹ năm 2025, ông Trung cho biết có 995 thương vụ thoái vốn thông qua M&A, trong khi chỉ có 62 thương vụ thông qua IPO. Nói cách khác, 94% hoạt động thoái vốn diễn ra qua mua bán - sáp nhập, còn IPO chỉ chiếm khoảng 6%.

"Nếu ngay cả ở Mỹ, IPO cũng chỉ chiếm 6% số thương vụ thoái vốn thì việc trông chờ IPO là lối ra chính của doanh nghiệp tại Việt Nam là chưa thực tế", ông Trung nhấn mạnh.

Theo TVS, nếu không giải được bài toán đầu ra, dòng vốn sẽ khó quay vòng để tiếp tục tài trợ cho các doanh nghiệp ở giai đoạn khởi nghiệp.

Bốn mắt xích để xoay trục dòng vốn

Từ thực tiễn của Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, TVS đề xuất xây dựng hệ sinh thái vốn theo bốn giai đoạn.

Giai đoạn 1: Nhà nước làm "vốn mồi", tư nhân lựa chọn dự án. TVS cho rằng Nhà nước không nên trực tiếp lựa chọn doanh nghiệp để đầu tư, mà nên góp vốn đối ứng vào các quỹ đầu tư tư nhân theo mô hình Quỹ của các Quỹ (Fund of Funds).

Tại Việt Nam, TP. HCM đã có bước thử nghiệm đầu tiên với Quỹ Đầu tư mạo hiểm TP.HCM (HCM VIF), ra mắt tháng 4/2026 với vốn điều lệ 500 tỷ đồng, trong đó ngân sách góp 40% và khu vực tư nhân góp 60%. Quỹ tập trung đầu tư vào các vòng Series A và B, hướng tới quy mô tối thiểu 5.000 tỷ đồng vào năm 2035.

Giai đoạn 2: Tạo "vốn cầu nối" cho doanh nghiệp công nghệ. Theo TVS, nhiều doanh nghiệp đã có sản phẩm và khách hàng nhưng chưa đủ tài sản hữu hình để vay ngân hàng hoặc niêm yết.

Do đó, Việt Nam cần nghiên cứu các công cụ tài chính trung gian như bảo lãnh tín dụng hoặc cho vay dựa trên tài sản trí tuệ, nhằm giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn trong giai đoạn tăng trưởng.

Giai đoạn 3: Phát triển thị trường giao dịch thứ cấp. Khi doanh nghiệp đã qua nhiều vòng gọi vốn, nhà đầu tư giai đoạn đầu cũng cần thanh khoản để thu hồi vốn và tiếp tục đầu tư vào các startup mới.

TVS cho rằng Việt Nam cần phát triển các nền tảng giao dịch cổ phần công ty chưa niêm yết tương tự NASDAQ Private Market hay CartaX, nhưng chỉ dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp và các tổ chức tài chính.

Theo đó, mục tiêu không phải là đưa startup lên đại chúng quá sớm mà tạo một cơ chế giao dịch minh bạch để cổ phần được định giá, chuyển nhượng và giám sát hiệu quả hơn.

Giai đoạn 4: Xem M&A là lối thoát chủ đạo. TVS nhấn mạnh M&A mới là con đường thoái vốn thực tế nhất đối với doanh nghiệp công nghệ. Khác với IPO, bên mua trong các thương vụ M&A thường là các tập đoàn lớn muốn sở hữu công nghệ, dữ liệu, đội ngũ hoặc tài sản trí tuệ của startup.

Theo TVS, chỉ khi xây dựng được một hệ sinh thái vốn khép kín từ vốn mồi, vốn cầu nối, thị trường giao dịch thứ cấp đến kênh thoái vốn hiệu quả, dòng tiền mới có thể luân chuyển liên tục, tạo động lực dài hạn cho khu vực kinh tế tư nhân và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo của Việt Nam.