Im lặng đã đủ chưa?

Nasruddin, một nhân vật nổi tiếng trong truyện dân gian của các nước Hồi giáo có thể khiến người đọc bật cười. Nhưng chi tiết đáng nghĩ nằm ở ánh nhìn của Nasruddin. Ông đã ngừng nói, nhưng cuộc cãi vã dường như vẫn tiếp diễn. Người đối diện vẫn nhận được một thông điệp, dù ông có thể viện dẫn rất chính xác rằng mình đã im lặng suốt một giờ.

Sự im lặng làm tổn thương

Từ câu chuyện ấy, trong cuốn sách "Thiền giữ đời thường" Om Swami bàn đến mối liên hệ giữa thực hành thiền và cách cư xử hằng ngày. Theo ông, hiểu các khái niệm của Thiền tông, cầu nguyện hoặc ngồi thiền chăm chỉ mới chỉ là bước đầu. Những gì diễn ra ngoài giờ thực hành cũng sẽ ảnh hưởng đến khả năng tìm thấy bình yên khi ngồi xuống. Một cuộc sống đầy lời cay nghiệt khó có thể được thu xếp bằng khoảng thời gian tĩnh tâm.

Người thực hành phải xem lại cách mình đối xử với người khác, kể cả khi sự va chạm khiến việc giữ những nguyên tắc trở nên khó khăn. Việc tu tập vì thế được thử thách ngay trong cuộc trò chuyện mà ta đang muốn kết thúc, với người đang khiến ta bực bội.

Om Swami dùng một hình ảnh giản dị: trước khi nấu đậu lăng, người ta nhặt bỏ đá, sỏi lẫn bên trong. Trước khi nói, cũng cần dành thời gian loại bỏ ác ý khỏi câu từ. Một câu vẫn truyền đạt đủ điều cần nói sau khi bỏ đi phần mỉa mai; một lời phản đối vẫn rõ ràng mà không cần kèm theo phần nhận xét hạ thấp người nghe. Tác giả coi khả năng nói nhã nhặn, nhẹ nhàng mà vẫn cương nghị là điều cần hướng tới. Như vậy, khoảng dừng trước khi nói có ý nghĩa thiết thực: nó cho ta thời gian lựa chọn cách diễn đạt, nhất là khi câu đầu tiên xuất hiện trong đầu thường mang theo cả sự tức giận.

Tuy nhiên, ngay sau đó, Om Swami đặt trách nhiệm: “Nếu người ta bị sự yên lặng của bạn làm tổn thương thì bạn không thể làm gì khác”. Có thể hiểu ông đang nhắc đến giới hạn của mỗi người: ta không thể kiểm soát mọi cảm nhận của người đối diện. Có lúc, dù đã cố gắng thận trọng, việc từ chối một yêu cầu hay bảo vệ một quyết định vẫn khiến họ buồn. Đòi hỏi mọi cuộc trò chuyện đều kết thúc êm đẹp sẽ đặt cho người nói một trách nhiệm quá sức.

Nhưng nếu đặt câu chuyện cạnh giai thoại Nasruddin, ta sẽ thấy im lặng có thể chứa đựng sự hung hăng. Vậy trách nhiệm với thái độ ấy nằm ở đâu?

Cơn giận vẫn chưa qua đi

Một người xin dừng cuộc nói chuyện vì đang quá nóng giận, đồng thời hẹn lúc bình tĩnh sẽ quay lại, đã cho người kia biết mình cần gì. Một người ngừng trả lời mọi câu hỏi và không cho biết có muốn tiếp tục đối thoại hay không, lại là một tình thế khác. Người đối diện phải tự đoán xem chuyện gì đang xảy ra và cuộc chờ đợi sẽ kéo dài bao lâu. Hai tình huống đều ít lời, nhưng cách chúng tác động đến quan hệ có thể rất khác nhau.

Dĩ nhiên, từ bên ngoài, ta không dễ xác định nguyên nhân của sự im lặng. Có người chưa tìm được từ ngữ, có người kiệt sức, có người cần rời khỏi một cuộc đối thoại khiến họ sợ hãi. Gán cho tất cả cùng một động cơ là điều thiếu công bằng. Nhưng cũng không thể lấy nhu cầu được trả lời của một bên làm lý do buộc bên kia phải tiếp tục bất kể hoàn cảnh.

Bởi vậy, lời khuyên về im lặng cần chừa chỗ cho cả quyền được dừng lại lẫn trách nhiệm với cách dừng. Trong những quan hệ còn có thể đối thoại, một lời báo rằng mình cần thời gian có thể làm rõ điều mà sự im lặng để ngỏ. Nó không bảo đảm người kia sẽ hài lòng, nhưng giúp họ bớt phải diễn giải mọi khoảng trống bằng phỏng đoán.

Bởi vậy tác giả khuyên, trước khi lên tiếng, hãy tự hỏi mình thực sự muốn truyền đạt điều gì. Sau đó mới xem câu từ có thể hiện đúng ý định ấy hay không. Om Swami nhận ra khoảng cách giữa điều người nói muốn nói và điều người nghe nhận được.

Câu hỏi ấy cũng có thể đặt ra trước khi ta quyết định im lặng. Ta cần thời gian để không phải nói điều sẽ hối tiếc? Ta muốn chấm dứt một cuộc trò chuyện không còn khả năng đi tiếp? Hay ta đang chờ người kia sốt ruột, xuống nước và nhận lỗi? Việc tự hỏi không khiến câu trả lời trở nên dễ chịu hơn, nhưng có thể giúp ta nhận ra phần ác ý còn sót lại sau khi đã nhặt hết những lời cay nghiệt.

Ở điểm này, "Thiền giữa đời thường" để lại một vấn đề đáng bàn. Ý định cần được xem xét cùng cách nó được biểu lộ; sự nhẹ nhàng cũng cần được đọc trong hoàn cảnh cụ thể. Ta có thể nói khẽ mà vẫn làm nhục một người, hoặc nói một điều khiến họ không vui.

Trở lại với Nasruddin, một giờ im lặng là điều ông có thể dùng để tự biện hộ. Nhưng ánh nhìn mà người vợ nhận được lại kể một câu chuyện khác. Giai thoại dừng ở lời đáp của bà, để người đọc ở lại trong căn phòng ấy: không còn tiếng cãi, nhưng cơn giận vẫn chưa có chỗ rời đi.