Lăng của vị vua đoản mệnh được xây dựng từ biến cố lịch sử suốt 35 năm: Trở thành giao lộ của kiến trúc và lịch sử triều Nguyễn
Giữa hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn vốn nổi tiếng bởi tính chuẩn mực và quy phạm, Lăng Đồng Khánh nổi lên như một trường hợp đặc biệt.
Sinh ra từ biến cố lịch sử
Trong quần thể lăng tẩm cố đô Huế, lăng Đồng Khánh là một công trình đặc biệt. Không chỉ là nơi an nghỉ của một vị vua trị vì trong giai đoạn đầy biến động, lăng Đồng Khánh còn phản ánh rõ nét sự chuyển tiếp lịch sử - từ trật tự Nho giáo truyền thống sang thời kỳ giao thoa Đông - Tây cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
Công trình được xây dựng kéo dài suốt 35 năm, in đậm dấu ấn của một triều đại bước vào giai đoạn giao thời đầy biến động.
Khác với phần lớn lăng vua triều Nguyễn - vốn được quy hoạch ngay từ khi nhà vua còn tại vị, lăng Đồng Khánh có xuất phát điểm hoàn toàn bất ngờ.
Năm 1888, vua Đồng Khánh cho xây điện Truy Tư tại làng Cư Sĩ nhằm thờ phụ thân là Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai. Công trình còn dang dở thì nhà vua đột ngột băng hà năm 1889, khi mới 25 tuổi.
Triều đình lúc bấy giờ kiệt quệ về tài chính. Vua Thành Thái - người kế vị, buộc phải chọn giải pháp dung hòa: Đổi điện Truy Tư thành điện Ngưng Hy để thờ vua Đồng Khánh và an táng thi hài ông trên đồi Hộ Thuận Sơn, cách điện khoảng 300m. Từ đây, khu vực này được gọi chung là Tư Lăng, với diện tích khoảng 10.000m2.
Phải đến năm 1916, khi vua Khải Định - con trai vua Đồng Khánh lên ngôi, công trình mới được tu sửa, mở rộng và hoàn thiện dần với các hạng mục quan trọng như Bái Đình, Bi Đình và Bửu Thành.
Việc xây dựng kéo dài đến năm 1923 mới chính thức hoàn tất, qua bốn đời vua: Đồng Khánh, Thành Thái, Duy Tân và Khải Định.
Chính quá trình "chắp vá" này khiến lăng Đồng Khánh trở thành mốc đặc biệt trong kiến trúc lăng tẩm Huế, không tuân thủ hoàn toàn quy củ truyền thống mà mang nhiều lớp dấu ấn lịch sử đan xen.
Hai không gian, một triết lý kiến trúc
Tư Lăng được tổ chức thành hai khu vực chính: Khu tẩm điện (thờ cúng) và khu lăng mộ (an táng).
Khu tẩm điện quay hướng Đông Nam, phía trước là hồ bán nguyệt làm minh đường, bao quanh bởi tường gạch cao khoảng 3m. Cổng chính - Cung Môn - xây theo kiểu 3 gian, 2 tầng bằng gỗ, dẫn vào điện Ngưng Hy, trung tâm nghi lễ của toàn khu.
Điện Ngưng Hy gây ấn tượng mạnh bởi quy mô và nghệ thuật trang trí: công trình có 100 cột gỗ lim sơn son thếp vàng, mái lợp ngói hoàng lưu ly, bờ nóc và bờ quyết trang trí pháp lam ngũ sắc. Nội thất được trang trí công phu với sơn mài, chạm khắc, khảm xà cừ và đặc biệt là 24 bức tranh kính minh họa điển tích "Nhị thập tứ hiếu" – biểu tượng đậm nét của tư tưởng Nho giáo về đạo hiếu.
Giao thoa Á - Âu trong khu lăng mộ
Khu lăng mộ nằm trên đồi cao, với Bửu Phong hình vuông, cao 1,6m, bao bọc bởi ba vòng tường gạch. Tại đây, dấu ấn giao thời Đông - Tây thể hiện rõ nét: tượng quan viên không còn tạc bằng đá truyền thống mà đúc bằng xi măng, dáng cao gầy; Bi Đình mang phong cách Roman pha Á Đông.
Sự xuất hiện của xi măng, sắt thép - những vật liệu hiện đại thời bấy giờ - phản ánh bối cảnh Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi triều Nguyễn đứng trước ảnh hưởng ngày càng rõ của phương Tây.
Điều này khiến lăng Đồng Khánh khác biệt hẳn so với vẻ thơ mộng của lăng Tự Đức hay sự lộng lẫy mang tính trình diễn của lăng Khải Định.
Những câu chuyện bên lề làm dày lịch sử
Ngoài giá trị kiến trúc, lăng Đồng Khánh còn gắn với nhiều giai thoại thú vị.
Vua Đồng Khánh được biết đến là người mê hát bội, đặc biệt vở Vạn Bửu trình tường. Ông từng đặt tên các cung phi yêu thích theo tên thuốc Bắc như Đại Hoàng, Nhân Sâm, Cam Thảo - một chi tiết vừa hài hước, vừa cho thấy tính cách riêng của vị vua đoản mệnh.
Cái chết của ông cũng để lại nhiều suy đoán. Khi lâm bệnh nặng năm 1889, các ngự y Việt Nam không chữa được, vua phải nhờ đến bác sĩ Pháp Cotte nhưng vẫn qua đời sau nửa tháng. Dân gian còn lưu truyền chuyện nhà vua bị ám ảnh bởi ác mộng liên quan đến đại thần Phan Đình Bình, thường la hét trong cơn bệnh.
Đáng chú ý, xung quanh lăng Đồng Khánh còn có mộ của Kiên Thái Vương, Phụ Thiên Thuần hoàng hậu, Từ Cung Hoàng hậu (mẹ vua Bảo Đại), tạo thành một quần thể gia đình hiếm thấy trong hệ thống lăng tẩm triều Nguyễn.
Năm 1993, lăng Đồng Khánh cùng quần thể di tích cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Sau nhiều thập kỷ xuống cấp, công trình được trùng tu tổng thể từ năm 2018, hoàn thành tháng 6/2022, mở cửa đón khách tham quan.
Ngày nay, lăng Đồng Khánh không chỉ là một trong những lăng mộ đẹp bậc nhất cố đô Huế, mà còn là "bản ghi chép bằng đá và gỗ" về một triều đại đang chuyển mình. Ở đó, kiến trúc, lịch sử và những câu chuyện đời vua hòa quyện, giúp người xem không chỉ chiêm ngưỡng vẻ đẹp thẩm mỹ, mà còn cảm nhận được nhịp đập thời cuộc của cố đô Huế cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.
Vua Đồng Khánh (húy Nguyễn Phúc Ưng Đường, còn có tên là Ưng Kỷ), sinh năm 1864, mất năm 1889, hưởng dương 25 tuổi. Ông là trưởng nam của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai, một nhân vật đặc biệt trong lịch sử triều Nguyễn khi có ba người con trai lần lượt lên ngôi hoàng đế: Kiến Phúc, Hàm Nghi và Đồng Khánh. Trường hợp này phản ánh sự khủng hoảng sâu sắc về nhân sự kế vị của triều Nguyễn trong nửa sau thế kỷ XIX.
Đồng Khánh lên ngôi năm 1885, sau khi vua Hàm Nghi rời kinh thành Huế để phát động phong trào Cần Vương. Việc ông được đưa lên ngai vàng diễn ra trong bối cảnh triều đình Huế chịu sự chi phối mạnh mẽ của chính quyền bảo hộ Pháp. Do đó, trong các bộ chính sử và công trình nghiên cứu sau này, Đồng Khánh thường được xếp vào nhóm các hoàng đế có khuynh hướng hợp tác với Pháp, với mục tiêu trước hết là duy trì trật tự triều chính và ổn định bộ máy cai trị trong điều kiện chủ quyền quốc gia bị suy giảm nghiêm trọng.
Thời gian trị vì của Đồng Khánh kéo dài hơn ba năm, không đủ dài để hình thành một dấu ấn chính trị rõ nét.
Các hoạt động triều chính dưới thời ông chủ yếu mang tính duy trì, củng cố lễ nghi và một số sinh hoạt văn hóa cung đình, hơn là theo đuổi các chương trình cải cách hay kháng cự có hệ thống.
Về phương diện cá nhân, Đồng Khánh trưởng thành trong môi trường hoàng cung dưới sự bảo trợ của vua Tự Đức - người bác ruột không có con nối dõi. Cái chết đột ngột của ông do bệnh nặng năm 1889, khi tuổi đời còn rất trẻ, đã khép lại một triều đại ngắn ngủi và để lại nhiều khoảng trống trong việc đánh giá toàn diện vai trò lịch sử của vị vua này.
Cuộc đời và sự nghiệp của Đồng Khánh vì vậy thường được xem như một trường hợp tiêu biểu cho số phận của các hoàng đế triều Nguyễn trong giai đoạn chuyển tiếp đầy biến động dưới ách của thực dân Pháp.
Nguồn ảnh: Vũ Nguyễn - Internet
