Một loạt biến số nằm ngoài tầm kiểm soát, Fed đứng trước quyết định khó về lãi suất

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đang điều hành một nền kinh tế có mức độ phức tạp hiếm thấy, nếu không tính những giai đoạn khủng hoảng.

Chi tiêu tiêu dùng vẫn mạnh, nhưng tâm lý người tiêu dùng lại suy yếu. Lợi suất trái phiếu đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, song thị trường chứng khoán vẫn tăng vọt.

Mỹ vừa trải qua cú sốc năng lượng, nhưng tăng trưởng kinh tế lại đang tăng tốc. Giá nhà vẫn ở mức cao, trong khi thị trường bất động sản gần như rơi vào trạng thái đình trệ. Tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp kỷ lục trong lịch sử, đồng thời chiến dịch siết chặt nhập cư đã làm giảm dòng lao động đổ vào nước này, nhưng tiền lương lại tăng chậm.

Lạm phát đang hạ nhiệt ở một số lĩnh vực nhưng lại nóng lên ở những lĩnh vực khác. Đằng sau tất cả là cơn bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI) mang tính lịch sử, được kỳ vọng có thể thúc đẩy năng suất tăng vọt, nhưng cũng có nguy cơ dẫn đến làn sóng cắt giảm việc làm trên diện rộng.

Những tín hiệu trái chiều đang khiến triển vọng kinh tế trở nên khó đoán định đối với các nhà hoạch định chính sách của Fed. Nhiệm vụ của họ là hỗ trợ việc làm và kiểm soát lạm phát - vai trò mà Chủ tịch Kevin Warsh từng ví von như một trọng tài.

Đây là thời điểm đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Mỹ, vốn đã trải qua hàng loạt cú sốc dữ dội trong thập niên này. Đồng thời, tình hình hiện tại cũng đặt các Ngân hàng Trung ương trước mức độ bất định khác thường.

Nếu hành động quá chậm, Fed có nguy cơ lặp lại sai lầm trong thời kỳ đại dịch, khi cơ quan này đánh giá sai cuộc khủng hoảng lạm phát nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ. Ngược lại, nếu hành động quá nhanh, Fed có thể gây tổn hại cho hàng triệu doanh nghiệp và hộ gia đình vốn đã dễ bị tổn thương. Trong cả hai trường hợp, uy tín của cơ quan này đều có thể bị đặt cược.

Để đưa ra quyết định, Fed phải phân tích một nền kinh tế dường như đang vận động theo nhiều hướng cùng lúc, đồng thời theo sát những xu hướng gần như không thể dự đoán chính xác, chẳng hạn như AI. Đáng lo ngại hơn cả, một số diễn biến kinh tế quan trọng nhất trong năm 2026 dường như nằm ngoài khả năng kiểm soát của Fed.

Cuộc tranh luận về lãi suất

Ở thời điểm hiện tại, thách thức lớn hơn đối với Fed là kiểm soát lạm phát.

Những người theo trường phái chính sách tiền tệ cứng rắn cho rằng Ngân hàng Trung ương Mỹ cần mạnh tay nâng chi phí vay vốn lên mức đủ cao để kéo lạm phát ra khỏi hệ thống, thông qua việc làm giảm chi tiêu và nhu cầu.

Chưa rõ Fed cần tăng lãi suất thêm bao nhiêu lần để đạt được mục tiêu này, nhưng lãi suất có lẽ sẽ phải vượt ngưỡng hiện tại của lãi suất, ở mức 3,75-4%.

Việc Fed tiếp tục tăng lãi suất sẽ phát đi tín hiệu cho các nhà đầu tư rằng cơ quan này thực sự nghiêm túc với mục tiêu kiểm soát lạm phát. Bản thân động thái đó cũng có thể giúp hạ nhiệt đà tăng của lợi suất trái phiếu.

Vấn đề còn mang màu sắc chính trị.

Quyết định tăng lãi suất trong tháng 9 của Fed - lần tăng đầu tiên sau 3 năm - cho thấy cơ quan này quyết tâm thoát khỏi sức ép từ Nhà Trắng, trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump liên tục kêu gọi giảm chi phí vay vốn.

Ông Trump đã nhiều lần chỉ trích gay gắt Ngân hàng Trung ương và khôi phục nỗ lực cách chức Thống đốc Fed Lisa Cook liên quan đến những cáo buộc gian lận thế chấp. Việc tiếp tục nâng lãi suất sẽ là tín hiệu cho thấy Fed vẫn giữ được tính độc lập.

Tuy nhiên, một số ý kiến khác cho rằng Fed cần thận trọng.

Lập luận của nhóm này là lạm phát được dự báo sẽ giảm mạnh trong năm tới, đặc biệt khi so sánh với cú sốc năng lượng xảy ra trong năm 2026. Lợi suất trái phiếu tăng sẽ tác động đến hoạt động kinh tế, trong khi chi phí vay vốn cao hơn sẽ gây thêm áp lực lên người lao động thu nhập thấp và các doanh nghiệp nhỏ đang phải gánh những khoản vay mua ô tô có lãi suất thả nổi hoặc dư nợ thẻ tín dụng.

Do chính sách tiền tệ có thể cần tới 18 tháng mới phát huy đầy đủ tác động, việc tăng lãi suất vào thời điểm này có nguy cơ tạo ra những vấn đề nghiêm trọng hơn trong tương lai.

Sự bất đồng đôi khi thể hiện rõ trong các bài phát biểu và nhận định của quan chức Fed. Một số người cho rằng cần khẩn trương tăng lãi suất, trong khi những người khác không đồng tình.

Những tín hiệu từ các nhà hoạch định chính sách trước cuộc họp quyết định lãi suất trong tháng này cho thấy Fed vẫn có thời gian đánh giá tình hình kinh tế trước khi quyết định có tiếp tục tăng lãi suất hay không. Các nhà đầu tư đang đặt cược rằng động thái tiếp theo nhiều khả năng sẽ diễn ra vào tháng 12.

Tuy nhiên, có một điều rõ ràng: Lạm phát vẫn là vấn đề chưa được giải quyết.

Số liệu giá tiêu dùng và giá sản xuất tháng 9 cho thấy giá cả đang tăng trên diện rộng, khi các hộ gia đình và doanh nghiệp phải trả nhiều tiền hơn cho hàng hóa và dịch vụ. Fed đã không đạt được mục tiêu lạm phát 2% trong hơn 5 năm qua.

Các quan chức Fed vẫn bị ám ảnh bởi những gì đã xảy ra trong thời kỳ đại dịch, khi họ phản ứng chậm hơn diễn biến thực tế sau khi ban đầu đánh giá lạm phát chỉ là hiện tượng “tạm thời”. Trên thực tế, lạm phát sau đó bùng phát thành cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong 40 năm.

Kể từ cuối năm 2019, giá thực phẩm đã tăng khoảng 30%. Chi phí điện trong cùng giai đoạn tăng 43%, trong khi phí bảo hiểm ô tô tăng gần 50%.

Các diễn biến địa chính trị càng khiến tình hình trở nên "khó nắm bắt", bắt đầu từ cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine năm 2022; cũng như tiếp diễn với cuộc chiến Mỹ-Iran. Chỉ tính riêng trong năm nay, giá dầu diesel đã tăng khoảng 70%, còn giá xăng tăng khoảng 50% kể từ khi cuộc chiến Iran bùng phát vào tháng 2.

Hệ thống kinh tế còn phải chịu thêm nhiều áp lực khác. Thuế quan đối với hàng hóa vẫn ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Một ví dụ là giá đồ chơi trong tháng 9 ghi nhận mức tăng theo năm lớn nhất kể từ năm 1988.

Cơn bùng nổ AI

Cần nhìn nhận rằng nền kinh tế Mỹ từng trải qua những giai đoạn phức tạp trước đây. Năm 1980, Chủ tịch Fed khi đó là ông Paul Volcker buộc phải nâng lãi suất lên mức kỷ lục 20% nhằm kiềm chế lạm phát đã chạm 11,6%.

Năm 2008, chính ông Warsh, khi ấy là một Thống đốc Fed, đã trực tiếp chứng kiến cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đe dọa đẩy kinh tế thế giới vào một cuộc đại suy thoái mới, trước khi các nhà hoạch định chính sách kịp thời ngăn chặn sự sụp đổ của hệ thống tài chính.

Đến năm 2020, Covid-19 buộc các nhà hoạch định chính sách tiền tệ phải ứng phó với một đại dịch toàn cầu chưa từng có tiền lệ trong cuộc đời họ.

Dẫu vậy, ngay cả khi đặt cạnh những giai đoạn này, tốc độ thay đổi hiện nay vẫn khác thường. Sự phức tạp đan xen xuất hiện ở khắp mọi nơi và không lĩnh vực nào thể hiện rõ điều đó hơn AI - nơi những người hoài nghi đặt câu hỏi liệu chính sách tiền tệ thực sự có thể tác động đến xu hướng này đến mức nào.

Về dài hạn, làn sóng AI được kỳ vọng sẽ nâng cao năng suất và góp phần kiềm chế lạm phát. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, hàng tỷ USD chưa từng có tiền lệ được rót vào xây dựng hạ tầng AI đang đẩy chi phí vay vốn và giá máy tính tăng cao.

Hồi tháng 6, Apple đã tăng giá máy Mac, iPad, các thiết bị gia đình và kính thực tế hỗn hợp Vision Pro nhằm bù đắp chi phí gia tăng do tình trạng thiếu hụt chưa từng có tiền lệ đối với chip nhớ và thiết bị lưu trữ.

Những người hoài nghi cho rằng tốc độ, quy mô xây dựng hạ tầng AI và nhu cầu vay vốn để tài trợ cho quá trình này đều mang những dấu hiệu điển hình của một bong bóng khổng lồ. Nếu nhận định đó chính xác, áp lực tăng giá cuối cùng có thể tự hạ nhiệt khi cơn sốt AI không tránh khỏi nguội đi.

Dù chi phí vay vốn gia tăng sẽ ảnh hưởng đến nguồn tài chính cần thiết cho quá trình xây dựng hạ tầng AI, một phân tích của Barclays cho thấy các doanh nghiệp công nghệ vận hành những trung tâm dữ liệu quy mô siêu lớn (hyperscaler) đang dành hơn 90% dòng tiền từ hoạt động kinh doanh để đầu tư vào hạ tầng AI. Điều này đồng nghĩa ít nhất phần chi tiêu tương ứng có thể ít chịu tác động từ những đợt tăng lãi suất của Fed.

“Thế giới, theo quan điểm của tôi, đang thay đổi nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào trong suốt cuộc đời trưởng thành của tôi”, ông Warsh phát biểu trong một cuộc thảo luận có điều phối tại kỳ họp thường niên của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) trong tháng này.

AI không phải là xu hướng duy nhất nằm ngoài tầm kiểm soát của Fed. Việc tăng lãi suất khó có thể giúp giảm chi phí vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz trong bối cảnh chiến sự Iran, hay giải quyết tình trạng tắc nghẽn nguồn cung chip nhớ.

Sau cùng, dù lãi suất có phải công cụ tốt nhất để kiềm chế chi tiêu cho AI hay ứng phó với xung đột tại eo biển Hormuz hay không, đây vẫn là công cụ mà Fed hiện có trong tay. Cơ quan này sẽ tiếp tục sử dụng công cụ đó cho đến khi lạm phát được kiểm soát.

Những người theo dõi sát hoạt động của Ngân hàng Trung ương cảnh báo Fed cần hành động.

Một trong số đó là ông Maurice Obstfeld, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson (PIIE), người ví nhiệm vụ kiểm soát lạm phát của Fed với việc một bác sĩ kê đơn kháng sinh cho bệnh nhân.

Ngay cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm, bệnh nhân vẫn được khuyến cáo phải uống đủ liệu trình, ông Obstfeld, cựu Kinh tế trưởng của IMF, cho biết. “Bạn có thể cảm thấy khỏe hơn, nhưng hãy uống hết thuốc”, ông Obstfeld nói.

Theo ông, Fed cũng cần hành động theo cách tương tự: “Khi đã bắt đầu tăng lãi suất, họ cần tiếp tục ‘cho bệnh nhân dùng kháng sinh’ trong một thời gian, cho đến khi bệnh nhân khỏi hẳn”.