Mỹ nhiều lần yêu cầu Elon Musk bật, tắt Starlink tại Ukraine?

Mới đây, Reuters đưa tin, trong nhiều năm, chính phủ Mỹ đã nhiều lần yêu cầu SpaceX điều chỉnh phạm vi hoạt động của mạng vệ tinh Starlink tại các quốc gia khác nhau. Những đề nghị này diễn ra dưới cả hai chính quyền Joe Biden và Donald Trump.

Theo các nguồn tin, chính quyền Biden từng đề nghị tắt Starlink để ngăn các lực lượng dân quân thân Iran tại Yemen và Lebanon sử dụng hệ thống này liên lạc. Ngược lại, Washington cũng yêu cầu kích hoạt dịch vụ tại Iran và mở rộng khả năng tiếp cận của quân đội Ukraine.

Dưới thời ông Trump, chính quyền Mỹ tiếp tục đề nghị Elon Musk, CEO SpaceX, cung cấp dịch vụ tại Iran sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào năm 2025 và 2026. Mục tiêu là cải thiện khả năng truy cập Internet và liên lạc cho những người biểu tình chống chính phủ.

Reuters cho biết đây là lần đầu tiên những đề nghị trước đây của Mỹ liên quan đến quyền truy cập Starlink được công bố. Tất cả nguồn tin đều yêu cầu giấu tên.

Các thông tin này được tiết lộ trong bối cảnh tranh cãi về việc hạn chế dịch vụ vệ tinh của SpaceX tại Ukraine ngày càng gay gắt, làm dấy lên câu hỏi về mối quan hệ giữa chính phủ Mỹ và Musk. Công ty của tỷ phú này sở hữu những hệ thống có vai trò quan trọng đối với quân đội Mỹ và các đồng minh.

Việc Washington dựa vào SpaceX để thực hiện các mục tiêu chính sách đối ngoại cho thấy mức độ gắn kết đáng kể giữa chính phủ Mỹ và một doanh nghiệp tư nhân. Trong khi đó, những hạn chế áp dụng với Ukraine, một đồng minh của Mỹ, khiến một số quan chức châu Âu lo ngại và kêu gọi phát triển năng lực liên lạc vệ tinh quân sự độc lập. Hiện chưa có phương án thay thế khả thi trong ngắn hạn.

Starshield bị hạn chế, Ukraine lo ngại ảnh hưởng đến chiến trường

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskiy tuần trước cho biết quyền truy cập Starshield của nước này đã bị hạn chế có chủ đích, gây ảnh hưởng đến hoạt động của các thiết bị bay không người lái quân sự.

Starshield là phiên bản quân sự của hệ thống Starlink. Ông Zelenskiy đồng thời cho biết tốc độ Starlink cũng bị giảm, trong khi Ukraine sử dụng dịch vụ này cho một số hoạt động quân sự, bao gồm phòng thủ trước các cuộc tấn công bằng tên lửa của Nga.

Trước đó, Reuters đưa tin lệnh hạn chế tốc độ Starshield xuất phát từ bên trong Nhà Trắng. Chính quyền Trump thừa nhận dịch vụ bị giảm tốc độ nhưng chưa xác nhận có trực tiếp ra lệnh hay không.

Khi được Reuters đề nghị bình luận, Nhà Trắng dẫn lại phát biểu của ông Trump hôm thứ Sáu. Tổng thống Mỹ cho biết ông chưa trao đổi với Musk về vấn đề truy cập Starlink tại Ukraine, đồng thời khẳng định nếu có vấn đề, ông sẽ giải quyết.

Halyna Yusypiuk, người phát ngôn Đại sứ quán Ukraine tại Washington, cho biết ưu tiên của Kiev là khôi phục dịch vụ về tốc độ bình thường sớm nhất có thể, bởi tính mạng người dân phụ thuộc vào hệ thống này.

SpaceX không phản hồi yêu cầu bình luận của Reuters. Tuy nhiên, trong bài đăng trên mạng xã hội đầu tuần, Musk khẳng định Starshield thuộc sở hữu và quyền kiểm soát của chính phủ Mỹ. Theo ông, mọi giới hạn về tốc độ hoặc mức độ sử dụng do quân đội Mỹ quyết định và cuối cùng thuộc thẩm quyền của Tổng thống Mỹ.

Hạ nghị sĩ đảng Dân chủ Jason Crow hôm thứ Sáu kêu gọi làm rõ những thay đổi đối với dịch vụ vệ tinh của Ukraine, đồng thời cảnh báo về rủi ro khi Mỹ phụ thuộc vào SpaceX. “Các tỷ phú không qua bầu cử và doanh nghiệp tư nhân không nên quyết định điều gì là tốt nhất cho an ninh quốc gia Mỹ”, ông Crow nói.

Đối với Ukraine, Starlink đã trở thành phương tiện liên lạc thiết yếu giữa các đơn vị ở tiền tuyến. Các đơn vị quân đội nước này cho biết hiện chưa có hệ thống nào có năng lực tương đương các sản phẩm của SpaceX.

Bộ thu Starshield có khả năng chống nhiễu vô tuyến cao, được sử dụng làm hệ thống dẫn đường trên UAV và duy trì kết nối với người điều khiển từ xa. Các thiết bị này hỗ trợ UAV Ukraine hoạt động, kể cả tại những khu vực nằm sâu bên trong lãnh thổ Nga.

Vai trò của Musk làm dấy lên câu hỏi về quyền quyết định

Ảnh hưởng lớn của Musk đối với lĩnh vực an ninh quốc gia Mỹ khiến vai trò của ông trong việc quyết định hoạt động của các hệ thống vệ tinh SpaceX nhiều lần trở thành chủ đề tranh luận.

Armand Musey, Chủ tịch Summit Ridge Group, công ty tư vấn trong ngành vệ tinh, cho rằng Musk về bản chất là một lãnh đạo doanh nghiệp có các hợp đồng với chính phủ nhưng lại đang đưa ra những quyết định lớn liên quan đến chính sách đối ngoại.

Ông Musey cũng nhận định khó xác định các quyết định của Musk xuất phát từ những lựa chọn mang tính cá nhân hay chịu ảnh hưởng từ những yếu tố bên ngoài.

Tranh cãi về quyền kiểm soát Starlink tại Ukraine không phải vấn đề mới. Theo các thông tin Reuters từng công bố, năm 2022, Musk đã yêu cầu nhân viên SpaceX cắt vùng phủ sóng tại những khu vực Ukraine đang tìm cách giành lại quyền kiểm soát. Động thái này khiến các quan chức Nhà Trắng bất ngờ.

Musk cũng từng công khai cho biết ông từ chối đề nghị của Ukraine về việc kích hoạt mạng vệ tinh tại thành phố cảng Sevastopol thuộc Crimea nhằm hỗ trợ một cuộc tấn công vào hạm đội Nga tại đây. Ông nói lo ngại việc chấp thuận có thể khiến mình đồng lõa trong một hành động chiến tranh quy mô lớn.

Mỹ từng yêu cầu SpaceX ngăn Houthi và Hezbollah sử dụng Starlink

Theo năm cựu quan chức Mỹ, chính quyền Biden từng dựa vào Musk để triển khai một số mục tiêu chính sách. Washington phối hợp với SpaceX để cắt dịch vụ nhằm ngăn chặn các đối thủ, đồng thời mở rộng phạm vi cung cấp Starlink để hỗ trợ đồng minh.

Các cuộc trao đổi thường có sự tham gia của quan chức Lầu Năm Góc và Nhà Trắng, tập trung vào việc ngăn các nhóm như lực lượng Houthi thân Iran tại Yemen và Hezbollah tại Lebanon sử dụng thiết bị đầu cuối Starlink.

Nhiều lần, chính quyền Biden chia sẻ thông tin tình báo với SpaceX về việc các nhóm này có thể đã tiếp cận thiết bị Starlink được chuyển hướng qua những bên trung gian.

Tháng 10/2023, trong thời gian Israel giao tranh với Hezbollah tại miền nam Lebanon, các quan chức tình báo thông báo với Nhà Trắng rằng những cá nhân có liên hệ với Hezbollah có thể đã tiếp cận các thiết bị đầu cuối Starlink.

Đến năm 2024, trong chiến dịch không kích của Mỹ nhằm vào lực lượng Houthi tại Yemen, Washington cũng xuất hiện những lo ngại tương tự.

Trong cả hai trường hợp, chính quyền Mỹ đều liên hệ SpaceX, đề nghị công ty xác định các thiết bị liên quan và ngắt kết nối. Hai cựu quan chức cho biết ít nhất một số thiết bị đã bị vô hiệu hóa.

Trong hồ sơ gửi Cục Công nghiệp và An ninh thuộc Bộ Thương mại Mỹ năm 2024, SpaceX cho biết công ty phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chính phủ để xin cấp phép xuất khẩu khi cần thiết, đồng thời bảo vệ công nghệ nhằm phục vụ các mục tiêu an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại của Mỹ.

Washington thúc đẩy đưa Starlink vào Ukraine và Iran

Ngay sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022, các quan chức chính quyền Biden đã thúc đẩy SpaceX mở rộng việc sử dụng Starlink cho quân đội Ukraine, theo hai cựu quan chức Mỹ.

Cũng trong năm này, chính quyền Biden đề nghị SpaceX kích hoạt Starlink tại Iran để hỗ trợ phong trào biểu tình bắt đầu từ tháng 9/2022. Các cuộc biểu tình bùng phát sau cái chết của Mahsa Amini, phụ nữ Iran bị bắt vì không đeo khăn trùm đầu hijab đúng quy định.

Một cựu quan chức cho biết các thiết bị đầu cuối Starlink đã được đưa vào Iran với sự hỗ trợ của chính quyền Mỹ. Người này không tiết lộ số lượng thiết bị được chuyển vào nước này.

Chính quyền Trump sau đó có động thái tương tự. Theo một cựu quan chức cấp cao của chính quyền Trump và một người am hiểu vấn đề, đầu năm 2026, Washington đã thảo luận với Musk và SpaceX về việc đưa thiết bị Starlink vào Iran và kích hoạt dịch vụ sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng 6/2025, cũng như tháng 2/2026.

Mục tiêu của các đề nghị này là tăng cường khả năng truy cập Internet và liên lạc cho những người biểu tình chống chính phủ Iran.

Tuy nhiên, chính quyền Trump và SpaceX chưa công khai xác nhận các thiết bị nói trên đã được kích hoạt. Tháng 2, The Wall Street Journal đưa tin chính phủ Mỹ đã chuyển hàng nghìn thiết bị đầu cuối Starlink vào Iran.