Nghệ sĩ đầu tiên của Việt Nam được phong hàm Thiếu tướng, từng từ chối đề nghị đặc cách phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân

Thiếu tướng, nhạc sĩ An Thuyên tên thật là Nguyễn An Thuyên, sinh năm 1949 tại làng Kẻ Đáy, thôn Quỳnh Kim, nay thuộc địa phận phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Cha cùng các anh chị đều là diễn viên trong một gánh hát nên từ nhỏ, An Thuyên đã theo gia đình đi biểu diễn.

Năm 11 tuổi, ông đã biết thổi sáo, kéo nhị và tham gia các chuyến lưu diễn. Những trải nghiệm từ cuộc sống nghệ thuật cùng các làn điệu dân ca quê hương trở thành chất liệu gắn bó với con đường sáng tác của ông sau này.

Từ năm 1965, nhạc sĩ An Thuyên bắt đầu sáng tác những ca khúc đầu tiên. Năm 1967, sau khi tốt nghiệp Trường Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An, ông về công tác tại Phòng Văn nghệ của Ty Văn hóa Nghệ An.

Năm 1975, ông nhập ngũ. Hai năm sau, ông được điều về công tác tại Đoàn Văn công Quân khu 4. Từ năm 1981 đến 1988, An Thuyên theo học tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Sau khi tốt nghiệp, ông công tác tại Phòng Văn nghệ Quân đội.

Năm 1992, An Thuyên chuyển về công tác tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội và sau đó được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng. Trong thời gian gắn bó với ngôi trường này, ông đồng thời tiếp tục sáng tác và tham gia các hoạt động của Hội Nhạc sĩ Việt Nam.

Trong âm nhạc, nhạc sĩ An Thuyên khai thác chất liệu dân gian từ nhiều vùng miền, trong đó có những âm hưởng gắn với quê hương Nghệ An. Các ca khúc như Ca dao em và tôi, Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác, Hành quân lên Tây Bắc, Em chọn lối này, Thơ tình của núi, Chín bậc tình yêu, Huế thương, Hà Nội tình yêu tôi, Biển và em... được giới thiệu đến công chúng qua nhiều năm.

Trong sự nghiệp sáng tác, ông nhận nhiều giải thưởng. Hành quân lên Tây Bắc và Thơ tình của núi được trao giải thưởng của Bộ Quốc phòng lần lượt vào các năm 1984 và 1994. Khi xe tăng qua miền quan họ và Mẹ Việt Nam anh hùng nhận Giải Nhất của Bộ Văn hóa - Thông tin và Hội Nhạc sĩ Việt Nam vào các năm 1985 và 1995. Ca khúc Chín bậc tình yêu nhận Giải Nhì của Hội Nhạc sĩ Việt Nam năm 1992.

Năm 2007, nhạc sĩ An Thuyên được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật với cụm tác phẩm gồm Em chọn lối này, Đêm nghe hát đò đưa nhớ Bác, Hành quân lên Tây Bắc. Cùng năm, ông được đề nghị đặc cách phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân dù chưa từng được phong danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú. Tuy nhiên, sau đó ông đã xin rút hồ sơ.

Ngày 2/1/2008, An Thuyên trở thành nhạc sĩ đầu tiên ở Việt Nam được phong quân hàm Thiếu tướng. Thời điểm đó, ông đang giữ chức Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội.

Trên cương vị Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, ông tham gia đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ, trong đó có Hồ Quỳnh Hương, NSND Phạm Phương Thảo, Ngọc Anh, Vương Dung... Từ năm 2005 đến năm 2010, ông giữ cương vị Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Cùng với công tác quản lý và đào tạo, ông vẫn tiếp tục sáng tác, tham gia các hoạt động chuyên môn của giới âm nhạc.

Về gia đình, nhạc sĩ An Thuyên có 2 người con là nhạc sĩ An Hiếu và Bông Mai. An Hiếu theo nghiệp âm nhạc, từng đi du học rồi trở về Việt Nam và đảm nhận vai trò giảng viên tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội. Anh có một số sáng tác về đề tài người lính như Tết của lính, Phiên gác đêm, Thư nhà...

Con gái ông là Bông Mai từng là ca sĩ và thành viên nhóm nhạc Con Gái. Sau thời gian hoạt động âm nhạc, Bông Mai làm báo, đạo diễn và biên tập viên, có thời gian gắn bó với Đài Truyền hình Việt Nam.

Ngày 3/7/2015, nhạc sĩ An Thuyên qua đời tại Bệnh viện Quân y 108 ở tuổi 66 sau một cơn nhồi máu cơ tim cấp.