Người dân New York sắp chia tay biểu tượng 30 năm tuổi

Trong hơn ba thập kỷ, cả người New York bản địa lẫn du khách đến với “Táo Lớn” đều từng trải qua một khoảnh khắc quen thuộc và không mấy dễ chịu: quẹt thẻ MetroCard thất bại. Quẹt quá nhanh, quá chậm, xoay sai mặt dải từ, hoặc đơn giản là không đủ tiền trong thẻ, tất cả đều dẫn đến âm thanh nặng nề của cổng soát vé bật ngược lại như một lời phán xét thầm lặng.

“Thật sự rất ngượng. Bạn sẽ có cảm giác mình không phải là một người New York chính hiệu nếu không quẹt MetroCard đúng cách”, Mike Glenwick, 37 tuổi, người đã sống gần như cả đời ở thành phố này và bắt đầu sưu tầm MetroCard phiên bản giới hạn từ khi mới 6 tuổi, chia sẻ.

Nhưng những ngày quẹt tấm thẻ nhựa xanh vàng ấy đang dần đi đến hồi kết. Kể từ ngày 1/1, Cơ quan Giao thông Đô thị New York MTA sẽ ngừng bán MetroCard, thay vào đó yêu cầu hành khách sử dụng OMNY, hệ thống thanh toán không tiếp xúc. Các thẻ MetroCard hiện có vẫn được chấp nhận trong thời gian tới, dù MTA cho biết thời điểm ngừng hoàn toàn sẽ được thông báo sau.

Từ đồng xu đến thẻ từ

Trước khi MetroCard xuất hiện, biểu tượng quen thuộc của tàu điện ngầm New York là những đồng xu. Khi được đưa vào sử dụng năm 1953, chúng có kích thước chỉ bằng một đồng xu 10 cent, với phần khoét hình chữ Y nằm giữa hai chữ N và C, ghép lại thành NYC.

Dù cồng kềnh khi mang theo, các đồng xu lại cực kỳ dễ dùng. Hành khách chỉ cần thả vào cổng soát vé. Với MTA, hình thức này giúp giải quyết bài toán tăng giá vé mà không phải thiết kế lại hệ thống để nhận nhiều loại tiền xu khác nhau.

Tuy nhiên, đến năm 1983, ông Richard Ravitch, khi đó là ủy viên MTA, bắt đầu hình dung về một hệ thống thanh toán khác. Ông đề xuất sử dụng thẻ từ có giá trị lưu trữ. Theo Jodi Shapiro, giám tuyển triển lãm FAREwell MetroCard tại Bảo tàng Giao thông New York, lập luận của ông là New York là một đô thị hiện đại, và các thành phố lớn khác trên thế giới đã áp dụng phương thức này.

Ý tưởng nhanh chóng vượt ra ngoài chuyện “theo kịp thế giới”. Có thời điểm, MTA thậm chí cân nhắc tích hợp MetroCard với điện thoại công cộng để người dân không cần dùng tiền xu, dù kế hoạch này rốt cuộc không thành hiện thực.

Ban đầu, MTA tin rằng MetroCard sẽ chấm dứt nạn trốn vé, bởi trước đó nhiều hành khách đã lợi dụng các loại xu và token khác nhau. Tuy nhiên, theo ông Noah McClain, giáo sư xã hội học chuyên nghiên cứu công nghệ MetroCard và xu hướng trốn vé, điều đó đã không xảy ra. Trốn vé vẫn tồn tại, chỉ là dưới những hình thức mới.

Nổi tiếng nhất là nhóm “swipers”, những người bán MetroCard bị uốn cong, cho phép hành khách gian lận qua cổng soát vé. Bên cạnh đó, một nhóm hacker từng thành công trong việc giải mã nhiều thành phần của hệ thống MetroCard.

Dù vậy, MetroCard mang lại không ít lợi ích. Điểm hấp dẫn lớn nhất là sự linh hoạt về giá vé, từ ưu đãi cho người cao tuổi, người khuyết tật, học sinh, sinh viên, cho đến thẻ đi không giới hạn trong tháng. Quan trọng hơn, MetroCard cho phép chuyển tuyến miễn phí, điều mà token trước đây không có. Chỉ một lần quẹt thẻ, hành khách có thể chuyển sang tuyến xe buýt hoặc tàu điện ngầm khác mà không phải trả thêm tiền.

Vé tàu thành đồ sưu tầm

Giống như token từng trở thành biểu tượng của New York, MetroCard cũng mang trong mình giá trị văn hóa riêng, và điều này là có chủ ý.

“MetroCard được thiết kế để trở thành vật sưu tầm”, Shapiro nói. Năm 1994, cùng thời điểm MetroCard ra mắt, MTA cũng phát hành thẻ phiên bản giới hạn đầu tiên. Tính đến nay, đã có khoảng 400 mẫu MetroCard kỷ niệm được phát hành.

Một số gắn với quảng cáo, nguồn thu quan trọng của MTA, số khác kỷ niệm các sự kiện lịch sử như 100 năm nhà ga Grand Central hay trận đấu đầu tiên giữa Yankees và Mets năm 1997, khởi nguồn cho loạt trận được gọi là Subway Series.

Những thẻ đáng chú ý khác gồm phiên bản Supreme hay David Bowie, phục vụ quảng bá cho các triển lãm bảo tàng. Đã có thời điểm, người dân New York xếp hàng hàng giờ tại các nhà ga chỉ để mua những tấm thẻ này.

Chất liệu nghệ thuật

Thomas McKean thì không còn nhớ mình đã tích lũy bao nhiêu MetroCard trong 25 năm qua. Mọi thứ bắt đầu từ một chuyến tàu điện ngầm, khi anh quên mang theo báo hay sách, điều hiếm hoi trước thời smartphone.

Không có gì để đọc, McKean nhìn chằm chằm vào MetroCard và tự hỏi mình có thể ghép được bao nhiêu từ từ những chữ cái trên đó. Khi xuống tàu, anh nhặt một nắm MetroCard vương vãi trên sàn nhà ga. Về đến nhà, anh bắt đầu cắt ghép chúng thành những tấm thẻ mang từ ngữ khác nhau.

“Rồi tôi bị cuốn vào lúc nào không hay, vì tôi yêu chất liệu và thẩm mỹ của MetroCard”, McKean kể. Ban đầu, các tác phẩm của anh là tranh 2D, ghép mặt trước và sau của MetroCard như tranh khảm. Sau này, anh chuyển sang thử nghiệm các tác phẩm 3D.

Nghệ thuật của McKean từng xuất hiện tại cửa hàng đồ gia dụng Fishs Eddy ở Manhattan, trên bìa tạp chí Time Out New York, và sắp tới sẽ được trưng bày tại phòng triển lãm Grand Central của Bảo tàng Giao thông. Anh cũng nhận nhiều đơn đặt hàng, trong đó không ít khách hàng đến từ ngoài New York nhưng vẫn dành sự ngưỡng mộ đặc biệt cho MetroCard.

McKean cho biết anh vẫn còn vài nghìn MetroCard chưa dùng đến, chưa kể các mảnh thừa từ những dự án cũ. “Tôi không bao giờ vứt thứ gì, cho đến khi nó quá nhỏ để còn sử dụng được”.

Tương lai không chạm

Hệ thống mới OMNY, viết tắt của One Metro New York, thay thế thao tác quẹt bằng chạm, thông qua điện thoại thông minh, đồng hồ thông minh, thẻ tín dụng, thẻ ghi nợ hoặc thẻ OMNY.

Hiện tại, hành khách vẫn có thể dùng tiền mặt để mua thẻ OMNY với giá 1 USD tại các máy bán vé trong ga tàu điện ngầm hoặc các cửa hàng trên khắp thành phố. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại việc MTA sớm muộn cũng sẽ ngừng chấp nhận tiền mặt, giống như nhiều nhà bán lẻ khác, khiến những người không có tài khoản ngân hàng hay thẻ tín dụng bị gạt ra ngoài hệ thống.

“Không thể phủ nhận MetroCard sẽ luôn là một biểu tượng của New York, nhưng thanh toán chạm đã thay đổi hoàn toàn trải nghiệm của hành khách, giúp họ không còn phải đau đầu chọn gói vé tiết kiệm nhất và khiến việc đi lại trở nên dễ dàng hơn rất nhiều”, bà Shanifah Rieara, Giám đốc dịch vụ khách hàng của MTA, cho biết trong thông cáo tháng 3 khi kế hoạch loại bỏ MetroCard được công bố.

Theo MTA, sự thay đổi này sẽ giúp cơ quan tiết kiệm khoảng 20 triệu USD mỗi năm, bao gồm chi phí sản xuất và phân phối MetroCard, sửa chữa máy bán vé, cũng như thu và xử lý tiền mặt.

Dù vậy, với Glenwick, mọi tiện ích của OMNY vẫn chưa đủ để anh sẵn sàng nói lời tạm biệt. “Tôi có cảm giác như một phần tuổi thơ của mình đang biến mất. Tôi chưa muốn buông tay, ít nhất là cho đến khi không còn lựa chọn nào khác”.

Theo CNN