Người duy nhất từ chối 'Nobel Toán học': 16 tuổi giành điểm tuyệt đối 40/40 tại IMO, bỏ công việc lương cao về nước cống hiến

Thiên tài Toán học thông minh hàng đầu thế giới

Huy chương Fields - giải thưởng thường được ví như "Nobel Toán học" được xem là một trong những vinh dự lớn nhất mà các nhà toán học khao khát chạm tới. Thế nhưng, trong lịch sử giải thưởng danh giá này, Grigori Yakovlevich Perelman là một trường hợp đặc biệt khi ông từng từ chối nhận Huy chương Fields năm 2006, dù được vinh danh nhờ những đóng góp nổi bật cho lĩnh vực toán học.

Grigori Yakovlevich Perelman sinh năm 1966, là nhà toán học nổi tiếng người Liên Xô (nay là Nga). Ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống học tập, cha là Yakov Perelman, một kỹ sư điện, còn mẹ là Lubov Lvovna, giáo viên toán tại một trường cao đẳng kỹ thuật.

Gia đình chính là nơi sớm phát hiện và vun đắp năng khiếu toán học của Perelman. Ngay từ nhỏ, ông đã được cha mẹ chú trọng phát triển khả năng tư duy. Mẹ truyền cho con những kiến thức toán học đầu tiên, trong khi cha có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tư duy và giải quyết vấn đề của ông. Bên cạnh toán học, Perelman còn được mẹ và một gia sư riêng hướng dẫn chơi vĩ cầm, từ đó sớm hình thành niềm yêu thích với âm nhạc cổ điển.

Khoảng 10 tuổi, Perelman bắt đầu tham gia các cuộc thi toán cấp huyện và nhanh chóng thể hiện năng lực nổi bật. Nhận thấy con trai có tố chất đặc biệt, cha mẹ cho ông tham gia câu lạc bộ toán học do Sergei Rukshin, khi ấy mới 19 tuổi và đang là sinh viên Đại học Leningrad, phụ trách.

Câu lạc bộ tổ chức sinh hoạt hai lần mỗi tuần tại Cung Thiếu niên. Rukshin sử dụng nhiều phương pháp đào tạo khác biệt nhằm khơi dậy tối đa khả năng tư duy của những học sinh có năng khiếu. Ban đầu, Perelman không phải là người nổi bật nhất trong nhóm học sinh thông minh nhưng Rukshin nhanh chóng nhận ra tiềm năng đặc biệt của cậu bé.

Perelman trở thành một trong những học sinh được Rukshin quan tâm và hướng dẫn nhiều nhất. Mùa hè năm 1980, Rukshin còn trực tiếp dạy tiếng Anh cho Perelman để giúp cậu chuẩn bị vào Trường Toán và Vật lý Đặc biệt số 239 ở Leningrad vào tháng 9 cùng năm.

Sau khi thi đỗ vào trường 239, Perelman được xếp vào một lớp đặc biệt với rất nhiều bạn có năng khiến toán học.

Ngoài việc học toán, Perelman còn tham gia câu lạc bộ cờ vua và thể hiện năng khiếu đáng kể ở môn này. Ông cũng tiếp tục duy trì niềm yêu thích với vĩ cầm và âm nhạc cổ điển.

Đầu năm 1982, ông được lựa chọn vào nhóm ứng viên tiềm năng của đội tuyển Olympic Toán học. Đây có thể xem là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Khi ấy, ông tham gia đợt tuyển chọn tại Chernogolovka, khu vực nằm cách Moscow khoảng 80km về phía Bắc. Bên cạnh những bài toán khó, các ứng viên còn phải trải qua chương trình rèn luyện thể chất nghiêm ngặt.

Perelman tiếp tục thể hiện thành tích nổi bật và được chọn tham dự khóa tuyển chọn kéo dài hai ngày tại Odessa vào tháng 4. Tại đây, các thí sinh phải giải những bài toán có độ khó cao hơn dự kiến ở kỳ thi Olympic. Kết quả, Perelman đạt điểm tuyệt đối trong đợt tuyển chọn.

Đến tháng 7 cùng năm, tại Olympic Toán học Quốc tế (IMO) tổ chức ở Budapest, ông một lần nữa giành số điểm tối đa 40/40, qua đó đoạt Huy chương Vàng và nhận thêm một giải thưởng đặc biệt dành cho thí sinh có thành tích hoàn hảo.

Thành tích này giúp Perelman trở thành thành viên của đội tuyển Liên Xô và được đặc cách tuyển thẳng vào đại học. Đây cũng là một trong những dấu mốc quan trọng, mở đầu cho hành trình đưa ông trở thành một trong những nhà toán học nổi tiếng thế giới sau này.

Từ chối loạt giải thưởng lớn

Sau thành tích xuất sắc tại IMO, Grigori Perelman theo học tại Đại học Quốc gia Leningrad. Trong thời gian là sinh viên, ông vừa học tập vừa hỗ trợ người thầy Sergei Rukshin trong công tác trợ giảng toán và tham gia các trại hè.

Tuy nhiên, Rukshin đặt ra những yêu cầu rất cao, đến mức ngay cả những sinh viên có thành tích xuất sắc cũng khó đáp ứng. Cuối cùng, Perelman không còn tiếp tục đảm nhận vai trò trợ giảng tại các trại hè. Dù vậy, kết quả học tập của ông tại trường đại học vẫn đặc biệt nổi bật và ông tốt nghiệp vào năm 1987.

Với thành tích xuất sắc, Perelman được trao học bổng Lenin, tiếp tục con đường nghiên cứu ở bậc sau đại học. Sau khi hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh tại khoa Toán - Cơ của Đại học Quốc gia Leningrad, tập trung vào lĩnh vực nghiên cứu hình dạng và cấu trúc của các vật thể trong không gian, ông bắt đầu công tác tại chi nhánh Leningrad của Viện Toán học Steklov, một trong những trung tâm nghiên cứu toán học danh tiếng của Nga. Đơn vị này sau đó được biết đến với tên gọi Viện Toán học Steklov St. Petersburg (PDMI).

Năm 1991, những đóng góp của Perelman trong lĩnh vực chuyên môn được Hội Toán học trẻ Leningrad ghi nhận bằng một giải thưởng. Đây được xem là giải thưởng duy nhất trong sự nghiệp mà ông thực sự nhận.

Trong thời gian ở Mỹ, Perelman nhận được lời mời từ nhiều trường đại học danh tiếng, trong đó có Stanford và Princeton. Đại học Tel Aviv (Israel) thậm chí đề nghị ông đảm nhận vị trí giáo sư mà không cần trải qua quy trình ứng tuyển. Tuy nhiên, Perelman đều từ chối các cơ hội này. Sau khi học bổng Miller kết thúc vào mùa hè năm 1995, ông trở về Nga và tiếp tục công việc nghiên cứu tại chi nhánh St. Petersburg của Viện Toán học Steklov.

Năm 1996, Perelman được trao Giải thưởng của Hội Toán học châu Âu dành cho các nhà toán học trẻ nhưng ông từ chối nhận. Một thập niên sau, năm 2006, Liên minh Toán học Quốc tế (IMU) quyết định trao Huy chương Fields cho ông. Tuy nhiên, Perelman không chỉ từ chối nhận huy chương mà còn không đến Madrid, Tây Ban Nha, để tham dự Đại hội Toán học Quốc tế và nhận giải.

Tên tuổi Perelman trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới nhờ những đóng góp quan trọng đối với hình học và tôpô. Năm 2007, tạp chí khoa học Science vinh danh ông với danh hiệu "Breakthrough of the Year" (Khám phá của năm) nhờ công trình liên quan đến việc chứng minh Giả thuyết Poincaré. Đây là một trong những lần hiếm hoi một công trình toán học được tạp chí này lựa chọn cho danh hiệu nói trên.

Giả thuyết Poincaré được nhà toán học người Pháp Henri Poincaré (1854-1912) đưa ra năm 1904. Đây là một trong những bài toán nổi tiếng và khó nhất của toán học thế kỷ 20, đặt ra câu hỏi quan trọng về đặc trưng của các không gian ba chiều. Bài toán đã tồn tại gần một thế kỷ mà chưa có lời giải hoàn chỉnh.

Đầu năm 2010, Viện Toán học Clay (CMI), tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Cambridge, bang Massachusetts (Mỹ), quyết định trao cho Perelman Giải thưởng Thiên niên kỷ trị giá 1 triệu USD vì công trình chứng minh Giả thuyết Poincaré. Tuy nhiên, ông tiếp tục từ chối phần thưởng này. Ngay cả khi đại diện Viện Clay đề nghị đến tận nhà để trao giải, Perelman vẫn không thay đổi quyết định.

Trước sự quan tâm của truyền thông về việc từ chối khoản tiền thưởng lớn, Perelman từng bày tỏ quan điểm rằng ông không coi tiền bạc hay danh tiếng là điều quan trọng, bởi bản thân đã có những gì mình cần.

Với những đóng góp đặc biệt cho toán học, Perelman từng được The Daily Telegraph của Anh xếp ở vị trí thứ 9 trong danh sách "100 thiên tài đương đại còn sống" công bố năm 2007.

Dù nổi tiếng trên toàn thế giới, ông vẫn lựa chọn cuộc sống giản dị và gần như tách biệt khỏi ánh hào quang của các giải thưởng danh giá.