Kinh tế số

Nguy cơ 'ảo giác' khi dùng AI

Nguyễn Hoài • 17/11/2026 14:40

AI tự bịa ra thông tin sai thực tế nhưng trình bày với giọng điệu khẳng định khiến người dùng tin là thật, dẫn đến hiện tượng 'ảo giác' AI mà nhiều người dùng gặp phải. Đây chỉ là một trong 4 rủi ro lớn nhất khi dùng AI.

Nguy cơ thao túng nhận thức và hiệu ứng đám đông giả

Được giao xây dựng kế hoạch cho một sự kiện của doanh nghiệp, chị Lê Hoa (phường Hai Bà Trưng) chỉ mất hơn một giờ đồng hồ để hoàn thiện nhờ dùng AI, công việc trước đây chị phải dùng 1-2 ngày.

Tự tin mang bản kế hoạch 6 trang lên trình sếp, chị Lê Hoa bất ngờ khi bị sếp trả lại với dấu gạch đỏ chi chít kèm ghi chú: “kiểm tra kỹ số liệu, thông tin trước khi nộp”. Chị Lê Hoa bất ngờ vì toàn bộ số liệu, thông tin do AI cung cấp với giọng văn chắc chắn khiến chị rất yên tâm.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hiệp, giám đốc Vận hành Công ty Cổ phần AI Hay, hiện tượng “ảo giác AI” khá phổ biến.

AI tự bịa ra thông tin sai thực tế nhưng trình bày với giọng điệu khẳng định khiến người dùng tin là thật. Khi người dùng (đặc biệt nhóm không quen với sử dụng AI) tin tưởng và phụ thuộc vào các câu trả lời không được kiểm chứng, không có trích dẫn nguồn rõ ràng, hậu quả sẽ là sự sai lệch tri thức nghiêm trọng.

Nguyên nhân của tình trạng này, theo ông Hiệp, là do các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) dựa trên cơ chế dự đoán xác suất từ tiếp theo nên rất dễ bị “ảo giác”.

Nguy cơ 'ảo giác' khi dùng AI - Ảnh 1.
Nhiều người dùng có thể gặp phải hiện tượng "ảo giác AI".

Đây chỉ là một trong 4 rủi ro lớn nhất khi dùng AI hiện nay. Theo chuyên gia Nguyễn Hoàng Hiệp, một trong những rủi ro lớn nhất cần được nhận diện và kiểm soát hiện nay là khả năng thao túng nhận thức và nguy cơ tạo ra hiệu ứng đám đông giả.

Cụ thể, đối tượng có ý đồ xấu sẽ kết hợp các dàn điện thoại tự động (phone farm) cùng trí tuệ nhân tạo (AI) và các tài khoản ảo (bot) để tạo ra hàng nghìn bình luận, lượt chia sẻ trông y hệt như người thật.

Mục đích lớn nhất không chỉ là tạo ra những con số tương tác ảo, mà là tạo ra một "hiệu ứng đám đông giả". Khi nhìn thấy hàng nghìn người cùng hô hào hoặc bàn tán về một thông tin sai lệch, người dùng rất dễ lầm tưởng đó là ý kiến chung của cả xã hội.

“Không chỉ con người bị lừa, mà ngay cả các thuật toán của mạng xã hội cũng bị đánh lừa để tiếp tục lan truyền nội dung đó rộng hơn. Cùng với sự bùng nổ của công nghệ làm giả video, hình ảnh (deepfake), niềm tin của công chúng vào những gì thấy trên mạng sẽ ngày càng bị xói mòn”, ông Hiệp nói, đồng thời lưu ý, đây được xem là rủi ro đáng sợ nhất trên không gian mạng hiện nay.

Cũng theo chuyên gia Nguyễn Hoàng Hiệp, một rủi ro rất lớn khác đến từ việc lạm dụng AI để tự động đưa ra các quyết định quan trọng gắn liền với quyền lợi con người — từ tuyển dụng nhân sự, tài chính cho đến giáo dục và pháp lý, mà thiếu đi sự giám sát trực tiếp của con người đang đặt ra những thách thức lớn về cả đạo đức lẫn pháp luật.

Bên cạnh đó, các dữ liệu của người Việt như thông tin cá nhân, tài liệu nội bộ hay thói quen tìm kiếm bị chuyển thẳng ra máy chủ nước ngoài nhưng thiếu lớp bảo mật phù hợp tại Việt Nam cũng đang đe dọa trực tiếp đến chủ quyền dữ liệu quốc gia.

Bốn giải pháp

Theo chuyên gia Nguyễn Hoàng Hiệp, để phát triển AI bền vững, Việt Nam cần xây dựng một hệ thống quản lý đồng bộ theo mô hình "kiềng ba chân" kết hợp chặt chẽ giữa Thể chế, Kỹ thuật và Giám sát liên ngành.

Trong đó, việc phân loại mức độ rủi ro của AI cần dựa trên bản chất kỹ thuật (như mức độ nhạy cảm của dữ liệu hay việc hệ thống có tự ra quyết định mà thiếu sự giám sát của con người không) thay vì chỉ đo đếm bằng số lượng người dùng.

Song song đó, cần thúc đẩy cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) để các sản phẩm AI mới được vận hành trong môi trường thực tế, đi kèm thời gian ân hạn hướng dẫn tuân thủ giúp doanh nghiệp có lộ trình hoàn thiện hạ tầng.

Một trong những giải pháp cụ thể được chuyên gia này gợi ý là nâng chuẩn kỹ thuật và tính minh bạch của sản phẩm. Trong đó, các công cụ AI phục vụ cộng đồng bắt buộc phải áp dụng quy trình kiểm chứng thông tin từ các nguồn uy tín trước khi đưa ra câu trả lời nhằm loại bỏ tình trạng tự suy đoán.

“Mọi nội dung do AI cung cấp đều phải trích dẫn nguồn gốc rõ ràng (như các trang chính phủ .gov, giáo dục .edu hay báo chí chính thống) để người dùng có thể tự kiểm tra và giữ quyền quyết định cuối cùng”, ông Hiệp đề xuất.

Chuyên gia này cũng đề xuất việc thiết lập cơ chế chia sẻ các dấu hiệu kỹ thuật bất thường giữa cơ quan quản lý, nhà mạng, nền tảng số và báo chí chính thống nhằm phát hiện sớm các chiến dịch thao túng dư luận, dàn điện thoại ảo (phone farm) hay hành vi kích tương tác giả.

Đồng thời, xử lý triệt để toàn bộ dây chuyền trục lợi đứng sau như SIM/OTP bất hợp pháp, chợ mua bán tài khoản rác, hạ tầng IP trung gian và các bên thuê dịch vụ thao túng.

Nguy cơ 'ảo giác' khi dùng AI - Ảnh 2.
Các chuyên gia cho rằng cần phát triển hạ tầng tính toán và giải pháp AI trong nước.

Ông Hiệp cũng cho rằng cần tập trung đầu tư vào hạ tầng tính toán, hệ thống dữ liệu mở công lập và khuyến khích phát triển các giải pháp AI trong nước.

"Điều này giúp giữ nguyên vẹn dữ liệu của người Việt để xử lý tại chỗ, từng bước giảm bớt sự phụ thuộc vào các nền tảng nước ngoài", ông Hiệp nói.

Trước đó, trong thời gian sang thăm và làm việc tại Việt Nam, ông Hervé Le Bars, Trưởng nhóm chuyên gia dự án Hợp tác Chính phủ điện tử Pháp - Việt khuyến nghị Việt Nam nên thành lập Ủy ban quốc gia về đạo đức AI, đồng thời chuyển các nguyên tắc hiện mới mang tính khuyến nghị thành các quy định có tính ràng buộc, trong bối cảnh AI đang được sử dụng ngày càng rộng rãi.

Là một người dùng AI thường xuyên phục vụ công việc, chị Mai Anh (Hà Nội) khuyên người dùng luôn yêu cầu thông tin nguồn thông tin từ nguồn chính thống như trang web của cơ quan quản lý, báo chí chính thống khi đặt câu lệnh cho AI, nhằm giảm nguy cơ bị 'ảo giác' AI.

Theo tienphong.vn | 2026-11-17 13:40
https://tienphong.vn/nguy-co-ao-giac-khi-dung-ai-post1895104.tpo
Đừng bỏ lỡ
    Đặc sắc
    Nổi bật Người quan sát
    Đọc tiếp
    Nguy cơ 'ảo giác' khi dùng AI
    POWERED BY ONECMS & INTECH