PGS.TS Trần Đình Thiên: 96,2% doanh nghiệp Hà Nội có dưới 50 lao động, làm sao vươn tầm quốc tế?

Trình bày tham luận tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ III năm 2026 (CEF III), PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, đặt vấn đề Hà Nội không chỉ cần gia tăng số lượng hay quy mô doanh nghiệp, mà phải hình thành lực lượng doanh nghiệp đủ sức đi đầu, dẫn dắt cả nước và cạnh tranh ở tầm quốc tế.

Theo ông, yêu cầu “doanh nghiệp Hà Nội phải xứng tầm Thủ đô” cần được cụ thể hóa bằng năng lực phát triển thực chất, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu mở rộng quy mô.

Doanh nghiệp đông nhưng khó lớn, lợi thế nhân tài chưa được khai thác hết

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Hà Nội có hai lợi thế nổi bật là vị thế Thủ đô và khả năng hội tụ nhân tài. Năm 2024, tỷ lệ lao động qua đào tạo của thành phố đạt 53,9%, cao hơn mức 28,4% của cả nước. Hà Nội cũng có 121 trường đại học, học viện.

Tuy nhiên, những lợi thế này chưa chuyển hóa tương xứng thành năng lực phát triển của doanh nghiệp. Năm 2024, có tới 96,2% doanh nghiệp Hà Nội có dưới 50 lao động. Trong giai đoạn 2015-2024, số doanh nghiệp có kết quả sản xuất kinh doanh tăng 56,7%, trong khi số lao động chỉ tăng 19,9%.

Những con số này cho thấy bài toán của Hà Nội không đơn thuần là gia tăng số lượng doanh nghiệp, mà còn là tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển năng lực, mở rộng hoạt động và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị lớn.

PGS.TS Trần Đình Thiên lưu ý, doanh nghiệp quy mô nhỏ không đồng nghĩa với yếu. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn doanh nghiệp có khó khăn trong quá trình lớn lên, trong khi nguồn nhân lực chất lượng cao của thành phố chưa được khai thác hết tiềm năng.

“Hà Nội không chỉ cần có người giỏi, mà phải tạo ra việc khó cho người giỏi”, ông nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, nhân lực chất lượng cao chỉ thực sự trở thành lợi thế kinh tế khi có môi trường để nghiên cứu, sáng tạo, phát triển sản phẩm và giải quyết những bài toán lớn. Nếu thiếu những không gian như vậy, lợi thế về nhân tài khó chuyển thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Ông cũng cho rằng ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm, thiếu hạ tầng và chi phí đô thị cao không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng sống, mà còn tạo ra chi phí trực tiếp cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Vì vậy, đầu tư vào giao thông, hạ tầng số, năng lượng, môi trường, nhà ở và dịch vụ đô thị cần được nhìn nhận như một phần trong chính sách phát triển doanh nghiệp, thay vì chỉ là nhiệm vụ quản lý đô thị.

Chuyển từ hỗ trợ sang đồng kiến tạo với doanh nghiệp

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, Luật Thủ đô, Quy hoạch Thủ đô và chương trình phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030 đang mở ra không gian hành động mới cho Hà Nội. Tuy nhiên, việc được trao thêm quyền không đồng nghĩa thành phố tự động có năng lực phát triển tương ứng.

“Quyền của chính quyền phải đi cùng năng lực và trách nhiệm”, ông nói.

Từ đó, chuyên gia đề xuất thay đổi cách tiếp cận trong quan hệ giữa chính quyền và doanh nghiệp, từ tư duy “Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp” sang đồng kiến tạo.

Theo cách tiếp cận này, chính quyền không chỉ ban hành chính sách hay tháo gỡ khó khăn, mà cần chủ động mở không gian phát triển, xác định những bài toán cần giải quyết và tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia. Các doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu cùng đóng góp nguồn lực, năng lực chuyên môn và chịu trách nhiệm về kết quả. Đây cũng là cách để Hà Nội biến lợi thế về nhân lực, tri thức và nghiên cứu thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế, thay vì để những nguồn lực này tồn tại riêng rẽ.

Trong các lĩnh vực có khả năng tạo khác biệt, PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh kinh tế số, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa. Theo định hướng của thành phố, đến năm 2030, kinh tế số được đặt mục tiêu đóng góp 40% GRDP, còn công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 8% GRDP.

Với công nghiệp văn hóa, ông cho rằng Hà Nội không nên chỉ dừng ở bảo tồn di sản hay tổ chức sự kiện, mà cần chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm có khách hàng, doanh thu và thị trường. Điều quan trọng là hình thành được hoạt động kinh doanh có khả năng tạo giá trị từ nguồn lực văn hóa của Thủ đô.

Tương tự, hiệu quả của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cũng cần được đánh giá bằng kết quả thị trường. Số lượng cuộc thi, chương trình ươm tạo hay dự án được hỗ trợ không phải thước đo cuối cùng. Điều cần quan tâm là có bao nhiêu doanh nghiệp đưa được sản phẩm ra thị trường, có khách hàng trả tiền và có khả năng mở rộng hoạt động.

Chọn 10 bài toán lớn để tạo cơ hội cho doanh nghiệp

Một hướng đi được PGS.TS Trần Đình Thiên đề xuất là sử dụng những bài toán phát triển của thành phố để tạo không gian cho doanh nghiệp và lực lượng nghiên cứu tham gia giải quyết.

Hà Nội đã công bố 30 bài toán lớn cho giai đoạn 2026-2030. Theo ông, thành phố có thể lựa chọn khoảng 10 bài toán đủ điều kiện về người sử dụng, dữ liệu và nguồn lực để triển khai trước.

Cách làm này nhằm tránh tình trạng đặt ra những mục tiêu lớn nhưng thiếu điều kiện thực hiện. Khi bài toán có người sử dụng cụ thể, dữ liệu cần thiết và nguồn lực rõ ràng, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu sẽ có cơ sở để phát triển giải pháp, thử nghiệm sản phẩm và cạnh tranh bằng năng lực thực tế.

Thay vì chỉ trông chờ các chương trình hỗ trợ, doanh nghiệp có thể tham gia giải quyết trực tiếp những nhu cầu của thành phố, qua đó tìm kiếm khách hàng, hoàn thiện sản phẩm và mở rộng thị trường.

Kết lại tham luận, PGS.TS Trần Đình Thiên đề xuất Hà Nội cần thực hiện ba quyết định quan trọng.

Thứ nhất, mở rộng không gian hành động cho doanh nghiệp, từ dữ liệu, hạ tầng, mặt bằng đến những quyền phù hợp để phát triển. Thứ hai, giao những nhiệm vụ đủ lớn để doanh nghiệp, người tài, trường đại học và viện nghiên cứu cùng tham gia giải quyết.

Thứ ba, gắn trách nhiệm với kết quả cuối cùng. Hiệu quả phát triển không nên chỉ được đo bằng kế hoạch hay biên bản ghi nhớ, mà phải thể hiện qua sản phẩm được đưa vào sử dụng, hợp đồng được thực hiện, năng lực doanh nghiệp được nâng lên và giá trị thực tế được tạo ra.

Theo ông, mỗi nhiệm vụ phát triển cần trả lời rõ bốn câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm? Nguồn lực ở đâu? Khi nào có sản phẩm? Kết quả được đo bằng gì?

“Hà Nội có tiềm năng lớn cần một cách tổ chức phát triển tương xứng. Với kinh tế số, đổi mới sáng tạo và công nghiệp văn hóa, Hà Nội có thể đi đầu bằng trí tuệ sáng tạo và văn minh, tạo cơ hội phát triển cho doanh nghiệp, người dân và cả vùng”, PGS.TS Trần Đình Thiên nhấn mạnh.