Phát hiện công trình quân sự cổ dài 130km, được ví như 'Vạn Lý Trường Thành' của Việt Nam

Trải dài từ khu vực Trà Bồng (Quảng Ngãi cũ) đến An Lão (Bình Định cũ), Trường Lũy là một trong những công trình kiến trúc cổ có quy mô lớn tại Việt Nam.

Theo kết quả khảo sát của các nhà nghiên cứu, toàn tuyến dài khoảng 130km, trong đó đoạn qua địa bàn Quảng Ngãi cũ dài 113km. Quy mô này khiến công trình thường được ví như “Vạn Lý Trường Thành” của người Việt, dù chức năng và đặc điểm kiến trúc có nhiều khác biệt so với công trình nổi tiếng của Trung Quốc.

Lịch sử hình thành Trường Lũy được ghi nhận qua cả sử liệu và nghiên cứu khảo cổ. Theo “Đại Nam thực lục”, công trình được xây dựng năm 1819 dưới triều vua Gia Long, khi tả quân Lê Văn Duyệt được giao tổ chức xây đắp. Hệ thống này còn được nhắc đến trong “Đại Nam nhất thống chí” và “Đồng Khánh địa dư chí” với tên gọi Tĩnh Man Trường Lũy.

Tuy nhiên, những phát hiện khảo cổ cho thấy lịch sử công trình có thể kéo dài hơn mốc thời gian được ghi trong chính sử. Trong quá trình khai quật, các nhà nghiên cứu tìm thấy những mảnh gốm có niên đại từ nhiều thời kỳ, cùng dấu tích kiến trúc cho thấy khu vực này từng được sử dụng và tu bổ qua nhiều giai đoạn.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Giáo sư sử học Phan Huy Lê từng nhận định kết quả khai quật cho thấy Trường Lũy có dấu tích từ thế kỷ XVII, trước khi được củng cố dưới triều Nguyễn. Vì vậy, năm 1819 có thể được xem là một mốc quan trọng trong quá trình xây dựng hệ thống lũy quy mô lớn, chứ không nhất thiết là thời điểm mọi dấu tích ban đầu xuất hiện.

Từ năm 2005 đến 2010, Trung tâm Viễn Đông Bác Cổ Pháp phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam và các cơ quan địa phương triển khai chương trình khảo sát liên ngành. Nghiên cứu không chỉ tập trung vào thân lũy mà còn xem xét các đồn bảo, đường cổ, hiện vật và mối liên hệ giữa công trình với đời sống cư dân trong vùng.

Ngày 9/3/2011, Trường Lũy Quảng Ngãi được xếp hạng Di tích Lịch sử, Văn hóa cấp Quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị của một quần thể di tích không chỉ có tường lũy mà còn bao gồm hệ thống đường cổ và các công trình quân sự liên quan.

Kết cấu đất đá và hệ thống hơn 100 đồn bảo vệ

Điểm nổi bật của Trường Lũy nằm ở cách xây dựng linh hoạt theo điều kiện địa hình. Qua khảo sát, các nhà khoa học xác định thân lũy có nhiều dạng kết cấu: Đoạn đắp bằng đất, đoạn xếp đá và đoạn sử dụng lõi đất được gia cố bằng đá bên ngoài. Sự khác biệt này phản ánh việc tận dụng vật liệu tại chỗ cũng như kỹ thuật xây dựng của những cộng đồng tham gia tạo lập công trình.

Theo thông tin từ hồ sơ di tích, ở nhiều nơi, lũy cao tới 4m, chân lũy rộng 6m, mặt trên rộng 2,5m. Ở một số vị trí, kích thước còn lớn hơn, tùy thuộc vào địa hình và yêu cầu sử dụng. Những đoạn xây bằng đá tại vùng núi còn giữ được hình dạng tương đối rõ sau nhiều thế kỷ, trong khi các phần đắp đất ở địa hình thấp chịu tác động đáng kể từ hoạt động canh tác.

Công trình cũng cho thấy sự đóng góp của nhiều cộng đồng cư dân. Theo các nhà nghiên cứu, người Kinh và người Hrê cùng tham gia xây dựng, trong đó kỹ thuật xếp đá của cư dân bản địa là một đặc điểm đáng chú ý. Đây không đơn thuần là một công trình do lực lượng quân sự thực hiện, mà còn phản ánh sức lao động của đông đảo người dân trong khu vực.

Hệ thống đồn bảo là bộ phận không thể tách rời của Trường Lũy. Sử liệu ghi nhận toàn tuyến có 115 đồn hay bảo (một cách gọi đồn binh của địa phương), mỗi bảo thường bố trí khoảng 10 lính canh giữ, khoảng cách giữa các vị trí vào khoảng 500-1.000m. Qua khảo sát thực địa, các nhà khoa học đã phát hiện dấu tích của 71 đồn, bảo, trong đó có những công trình quy mô lớn như Thiên Xuân và Kim Long ở khu vực Nghĩa Hành.

Ngoài đồn, bảo, một con đường cổ chạy dọc theo tuyến lũy cũng được xác định trong quá trình nghiên cứu. Các nhà khảo cổ cho rằng đây có thể là một phần của hệ thống đường thượng đạo, từng giữ vai trò quan trọng trong giao thông Bắc - Nam khi việc di chuyển qua đồng bằng gặp nhiều trở ngại bởi sông ngòi. Những phát hiện này cho thấy Trường Lũy là một quần thể kiến trúc gồm nhiều thành phần liên kết với nhau, thay vì chỉ là một bức tường phòng thủ kéo dài.

Tuyến phòng thủ gắn với giao thương miền xuôi, miền ngược

Bên cạnh chức năng quân sự, Trường Lũy còn giữ vai trò trong việc kiểm soát hoạt động trao đổi hàng hóa giữa vùng núi với đồng bằng ven biển. Đây là điểm được các nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý khi khảo sát mối quan hệ kinh tế và dân tộc tại khu vực Quảng Ngãi - Bình Định cũ.

Trong hoạt động buôn bán truyền thống, muối là một trong những mặt hàng quan trọng được vận chuyển từ miền xuôi lên vùng cao. Ở chiều ngược lại, người dân miền núi đưa quế, thóc gạo và các loại lâm sản xuống đồng bằng. Việc trao đổi đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cư dân hai vùng, đồng thời tạo nên mạng lưới kinh tế kết nối những cộng đồng có điều kiện tự nhiên khác nhau.

Tại các khu vực dọc Trường Lũy, dấu tích đường cổ và đồn, bảo cho thấy hoạt động giao thương diễn ra trong một không gian được quản lý chặt chẽ. Những điểm kiểm soát có thể đảm nhận nhiệm vụ giám sát việc đi lại, thu thuế hàng hóa và bảo đảm an ninh cho các tuyến vận chuyển. Vì vậy, công trình vừa phục vụ mục đích phòng vệ, vừa tham gia điều tiết hoạt động kinh tế giữa các vùng cư dân.

Kết quả khai quật tại khu vực Gò Đình (thị trấn Trà Xuân, huyện Trà Bồng cũ) năm 2011 cung cấp thêm bằng chứng về hoạt động trao đổi hàng hóa trong lịch sử. Các nhà khảo cổ phát hiện vật liệu xây dựng, đồ gốm sứ có niên đại từ thế kỷ XVIII đến XX cùng nhiều hiện vật khác. Từ những phát hiện này, nhóm nghiên cứu nhận định khu vực Gò Đình từng là một địa điểm buôn bán sôi động trong thế kỷ XVIII-XIX, góp phần làm rõ vai trò giao thương của Trường Lũy.

Dù đã trải qua nhiều thế kỷ, công trình vẫn lưu giữ những dấu tích quan trọng về kỹ thuật xây dựng, tổ chức phòng thủ và quan hệ kinh tế giữa miền núi với đồng bằng. Một số đoạn lũy còn khá nguyên vẹn, nhưng những phần nằm trên đất canh tác đã bị biến đổi hoặc phá hủy theo thời gian. Điều đó đặt ra yêu cầu bảo vệ di tích gắn với đời sống của cộng đồng địa phương, đồng thời tiếp tục nghiên cứu những khu vực chưa được làm rõ.

Trường Lũy Quảng Ngãi - Bình Định cũ vì thế không chỉ đáng chú ý bởi chiều dài khoảng 130km mà còn bởi những câu chuyện lịch sử ẩn sau hệ thống tường lũy, đồn bảo và đường cổ. Công trình là minh chứng cho quá trình tổ chức phòng vệ, giao thông và giao thương trong quá khứ, đồng thời lưu giữ dấu ấn hợp tác lao động giữa nhiều cộng đồng cư dân miền Trung. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích sẽ góp phần gìn giữ một phần quan trọng của lịch sử khu vực cho các thế hệ sau.