Phát hiện nhà máy thủy điện có 'cung điện ngầm' lớn nhất Việt Nam, ẩn mình sâu 600m trong lòng núi

Thủy điện Ialy chính thức được khởi công vào ngày 4/11/1993. Đây là một trong những công trình thủy điện trọng điểm quốc gia, được đầu tư xây dựng bởi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cùng sự tham gia của hàng nghìn cán bộ, kỹ sư và công nhân lực lượng xây dựng Việt Nam.

Công trình nằm ở bậc thang thứ 3 trong hệ thống 9 bậc thang thủy điện trên dòng sông Sê San, thuộc địa bàn xã Chư Păh, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm phường Pleiku khoảng 40km về phía Tây Bắc.

Trước khi dự án triển khai, nơi đây là ngọn thác Ialy nổi tiếng với chiều cao khoảng 40m, ngày đêm đổ dòng nước trắng xóa giữa đại ngàn Tây Nguyên. Việc ngăn dòng sông Sê San để xây dựng đập thủy điện kiên cố không chỉ chế ngự sức mạnh của tự nhiên mà còn hình thành nên lòng hồ chứa rộng tới 64km2, tích trữ nguồn nước khổng lồ phục vụ vận hành các tổ máy.

Về quy mô, Thủy điện Ialy sở hữu chuỗi hạng mục kỹ thuật ngầm kỳ công và phức tạp bậc nhất Việt Nam. Ngay sau khu vực đài tưởng niệm những người thợ đã hy sinh trong quá trình thi công là hệ thống cửa nhận nước đồ sộ, nơi hai đường ống áp lực đường kính 7m xuyên sâu qua lòng núi đá, dẫn dòng nước tới khu vực phát điện.

Gian máy trung tâm nằm sâu khoảng 600m trong lòng núi, kết nối với bên ngoài qua đường hầm dài 600m. Thiết kế ngầm sâu trong lòng đất này vừa tối ưu hóa cấu trúc địa chất phức tạp của vùng núi, vừa bảo đảm độ an toàn tuyệt đối trước các tác động ngoại cảnh, đồng thời tối đa hóa cột áp nước để phát điện hiệu quả.

Trải qua gần 1 thập kỷ thi công kiên cường, tổ máy đầu tiên đã hòa lưới điện quốc gia vào ngày 12/5/2000 và toàn bộ công trình chính thức khánh thành ngày 27/4/2002. Ở giai đoạn đầu, nhà máy có công suất thiết kế 720MW với 4 tổ máy, đạt sản lượng điện bình quân khoảng 3,65 tỷ kWh/năm.

Nhằm tối ưu hóa nguồn nước hồ chứa và đáp ứng nhu cầu phụ tải tăng cao, tháng 6/2021, dự án mở rộng Thủy điện Ialy chính thức được khởi công với công suất thiết kế 360MW (gồm 2 tổ máy). Dự án do EVN làm chủ đầu tư và Ban Quản lý dự án Điện 2 đại diện quản lý.

Nguồn vốn triển khai bao gồm 30% vốn đối ứng của EVN và 70% từ các khoản vay tín dụng của Agribank cùng Cơ quan Phát triển Pháp (AFD). Sau gần 3 năm nỗ lực thi công, vào lúc 4h38 ngày 26/11/2024, tổ máy số 1 (180MW) đã hòa điện thành công. Khoảng 1 tháng sau, tổ máy số 2 tiếp tục đi vào vận hành, chính thức hoàn thành dự án sớm hơn 6 tháng so với tiến độ hợp đồng, nâng tổng công suất toàn nhà máy lên mức 1.080MW.

"Trái tim năng lượng" bảo đảm an ninh và thúc đẩy kinh tế

Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, Thủy điện Ialy luôn giữ vững vai trò là công trình hạ tầng năng lượng cột mốc của Việt Nam. Tính riêng trong nhóm các công trình xây dựng ngầm, Ialy giữ vị trí lớn nhất cả nước. Nếu xét về tổng công suất phát điện (1.080MW), công trình xếp thứ ba toàn quốc, chỉ sau Thủy điện Sơn La và Thủy điện Hòa Bình.

Việc bổ sung 360MW từ dự án mở rộng giúp gia tăng sản lượng điện trung bình hằng năm thêm khoảng 233,2 triệu kWh, góp phần giảm chi phí nhiên liệu hóa thạch, giảm phát thải CO2 và kéo dài tuổi thọ vận hành của các thiết bị.

Thủy điện Ialy đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc điều tiết hệ thống điện quốc gia. Nhà máy có khả năng phủ đỉnh phụ tải nhanh chóng, đặc biệt là đáp ứng nhu cầu điện năng tăng cao đột biến của khu vực miền Nam trong các giờ cao điểm. Nguồn điện ổn định và liên tục từ Ialy không chỉ giúp nâng cao độ tin cậy vận hành của lưới điện Việt Nam mà còn trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp chế biến, sản xuất, xuất khẩu tại tỉnh Gia Lai cũng như toàn vùng Tây Nguyên.

Hiện nay, Công ty Thủy điện Ialy trực tiếp quản lý và vận hành chuỗi bậc thang thủy điện trên sông Sê San gồm: Nhà máy Thủy điện Ialy (cùng phần mở rộng), Nhà máy Thủy điện Sê San 3 và Nhà máy Thủy điện Pleikrông với tổng công suất lắp đặt đạt hơn 1.440MW.

Mỗi năm, hệ thống này đóng góp hàng tỷ kWh điện vào mạng lưới quốc gia, đóng góp nguồn thu ngân sách hàng trăm tỷ đồng cho tỉnh Gia Lai, đồng thời tạo ra hàng ngàn việc làm trực tiếp và gián tiếp cho lao động địa phương.

Dấu ấn du lịch trải nghiệm giữa lòng Tây Nguyên

Không chỉ dừng lại ở giá trị công nghiệp năng lượng, Thủy điện Ialy còn chuyển mình trở thành điểm đến du lịch sinh thái và trải nghiệm công trình kỹ thuật hấp dẫn. Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ của núi rừng Tây Nguyên và quy mô kiến trúc hiện đại đã tạo nên sức hút đặc biệt với du khách trong và ngoài nước.

Đến với Ialy, du khách được trải nghiệm hành trình đi qua đường hầm ngầm dài 600m xuyên qua lòng núi đá để tiến vào gian máy trung tâm. Không gian rộng lớn, mát lạnh quanh năm với ánh đèn lung linh cùng âm thanh dồn dập, mạnh mẽ của các tổ máy phát điện khổng lồ mang lại cảm giác ngỡ ngàng, khiến nhiều người liên tưởng nơi đây như một "cung điện dưới lòng đất".

Bên cạnh đó, du khách còn có cơ hội tìm hiểu quy trình vận hành thủy điện phức tạp, giao lưu cùng đội ngũ kỹ sư, công nhân tài hoa và dâng hương tưởng niệm những người thợ đã ngã xuống trong quá trình kiến tạo công trình.

Ngoài ra, không gian lòng hồ rộng 64km2 cùng cảnh quan mây trời hòa quyện trên dòng Sê San thơ mộng mang đến các tour du lịch thuyền ngắm cảnh đầy cảm xúc. Sự phát triển của các hoạt động du lịch tại Thủy điện Ialy đã giúp tỉnh Gia Lai đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ, thu hút dòng vốn đầu tư hạ tầng thương mại, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng dân cư xung quanh khu vực Chư Păh và nâng cao hình ảnh du lịch địa phương.

Định hướng phát triển toàn diện giai đoạn 2026-2030

Bước sang giai đoạn 2026-2030, Thủy điện Ialy đặt ra chiến lược phát triển toàn diện nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và phát huy tối đa tiềm năng năng lượng.

UBND tỉnh Gia Lai đã đề xuất Bộ Công Thương đưa Thủy điện Ialy vào danh sách 8 doanh nghiệp hạt nhân có vai trò dẫn dắt tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa địa phương. Kế hoạch này được xây dựng dựa trên năng lực tài chính vững mạnh, quy mô doanh thu lớn và sức lan tỏa sâu rộng của nhà máy đối với nền kinh tế khu vực.

Để thực hiện mục tiêu, Thủy điện Ialy sẽ đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ hiện đại vào quy trình quản lý vận hành, tối ưu hóa hiệu suất phát điện và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, đơn vị đang khẩn trương chuẩn bị các bước đầu tư cho dự án Thủy điện Sê San 3 mở rộng với công suất bổ sung 130MW.

Bên cạnh đó, Ialy hướng tới trở thành trung tâm kết nối, tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo mới như điện gió và điện mặt trời vào hệ thống điện chung của vùng.

Kế hoạch phát triển giai đoạn 2026-2030 sẽ giúp Thủy điện Ialy củng cố vị thế "trái tim năng lượng" của Tây Nguyên, đóng góp lớn hơn vào nguồn thu ngân sách tỉnh Gia Lai và tạo nền tảng vững chắc cho chiến lược phát triển kinh tế xanh, bền vững của khu vực trong tương lai.