‘Thần đồng’ Toán học của Việt Nam hiện đang là nhà Vật lý hàng đầu thế giới và giữ chức danh Giáo sư của một Đại học lớn ở Mỹ

Hiện, Giáo sư Đàm Thanh Sơn giữ chức University Professor tại Đại học Chicago (Mỹ), vị trí học thuật cao nhất của trường. Ông đồng thời công tác tại Khoa Vật lý, Viện Enrico Fermi, Viện James Franck và Trung tâm Vật lý Lý thuyết Kadanoff.

Theo thông tin giới thiệu của Đại học Chicago, các hướng nghiên cứu của Giáo sư Đàm Thanh Sơn bao gồm vật lý hạt nhân, vật lý chất ngưng tụ, vật lý nguyên tử và lý thuyết trường lượng tử. Ông được xem là một trong những nhà vật lý lý thuyết có tầm ảnh hưởng lớn trên thế giới.

Trong sự nghiệp nghiên cứu, ông là đồng tác giả của nhiều công trình quan trọng đối với vật lý hiện đại. Đáng chú ý, năm 2005, ông cùng hai nhà khoa học Pavel Kovtun và Andrei Starinets công bố nghiên cứu về các hệ lượng tử tương tác mạnh. Kết quả này được biết đến với tên gọi “giới hạn KSS”, trở thành một dấu mốc quan trọng trong lĩnh vực vật lý lý thuyết.

Ngoài ra, Giáo sư Đàm Thanh Sơn còn có nhiều đóng góp trong nghiên cứu va chạm ion nặng, khí Fermi tương tác mạnh và các hệ vật chất lượng tử. Những năm gần đây, ông tiếp tục nghiên cứu các trạng thái lượng tử đặc biệt liên quan đến hiệu ứng Hall lượng tử phân đoạn.

Từ thần đồng Toán học đến nhà vật lý lý thuyết hàng đầu thế giới

Sinh năm 1969 tại Hà Nội, Giáo sư Đàm Thanh Sơn lớn lên trong một gia đình có truyền thống khoa học. Cha ông là Giáo sư Dược học Đàm Trung Bảo, mẹ là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Sinh hóa Nguyễn Thị Hảo.

Từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu nổi bật về toán học. Theo nhiều tài liệu, khi mới học lớp 2, ông đã có thể giải những bài toán dành cho học sinh lớp 10. Nhờ khả năng vượt trội, ông được Sở Giáo dục Hà Nội cho phép học vượt cấp môn Toán.

Trước khi sang Liên Xô học tập, ông theo học tại Trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, thuộc Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Năm 1984, khi mới 15 tuổi, Đàm Thanh Sơn giành huy chương vàng Olympic Toán học quốc tế (IMO) tại Praha, Tiệp Khắc cũ, với số điểm tuyệt đối 42/42. Thành tích này đưa ông trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của Việt Nam tại sân chơi toán học quốc tế.

Dù đạt nhiều thành tích nổi bật ở môn Toán, ông quyết định theo đuổi vật lý tại Đại học Tổng hợp Lomonosov ở Nga. Sau khi tốt nghiệp năm 1991, ông tiếp tục nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Hạt nhân Moskva và nhận bằng tiến sĩ vật lý năm 1995.

Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, ông lần lượt làm việc tại nhiều cơ sở nghiên cứu và đại học hàng đầu thế giới. Giai đoạn 1995-1997, ông thực hiện nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Washington. Từ năm 1997 đến năm 1999, ông công tác tại Trung tâm Vật lý Lý thuyết thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT).

Trong giai đoạn 1999-2002, ông giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Columbia, đồng thời tham gia chương trình học giả RIKEN-BNL. Năm 2002, ông chuyển đến Seattle, làm nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Lý thuyết Hạt nhân và giữ chức giáo sư tại Đại học Washington.

Năm 2012, Đại học Chicago bổ nhiệm ông vào vị trí University Professor, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong nghiên cứu khoa học. Đây là chức danh học thuật cao nhất của trường.

Những đóng góp nổi bật cho vật lý lý thuyết

Các nghiên cứu của Giáo sư Đàm Thanh Sơn trải rộng trên nhiều lĩnh vực của vật lý hiện đại, từ vật lý hạt cơ bản, vật lý hạt nhân đến vật lý chất ngưng tụ. Một trong những thế mạnh của ông là vận dụng lý thuyết trường lượng tử để nghiên cứu các hiện tượng vật lý trong những điều kiện và thang năng lượng khác nhau.

Nổi bật trong sự nghiệp của ông là công trình nghiên cứu về giới hạn dưới của tỷ số giữa độ nhớt cắt và mật độ entropy trong các hệ lượng tử tương tác mạnh, thường được gọi là giới hạn KSS. Nghiên cứu này thiết lập mối liên hệ đáng chú ý giữa lý thuyết dây, vật lý lỗ đen và vật chất tương tác mạnh, góp phần mở ra những hướng nghiên cứu mới cho vật lý lý thuyết.

Những đóng góp khoa học của ông được ghi nhận qua nhiều giải thưởng và danh hiệu quốc tế. Năm 2014, ông được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (NAS) và Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ.

Năm 2018, ông được trao Huy chương Dirac, một giải thưởng uy tín trong lĩnh vực vật lý lý thuyết.

Năm 2019, ông tiếp tục nhận Giải thưởng Bogolyubov.

Khi được hỏi về công cụ quan trọng nhất đối với một nhà vật lý lý thuyết, Giáo sư Đàm Thanh Sơn từng hóm hỉnh trả lời: “Cây bút, giấy nháp và thùng rác”. Theo ông, thùng rác có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi nghiên cứu khoa học là quá trình liên tục loại bỏ những giả thuyết và ý tưởng chưa chính xác để tiến gần hơn đến lời giải đúng.

Bên cạnh hoạt động nghiên cứu quốc tế, Giáo sư Đàm Thanh Sơn vẫn duy trì kết nối với cộng đồng khoa học Việt Nam thông qua các hội nghị, hoạt động trao đổi học thuật và hỗ trợ nhà nghiên cứu trẻ, sinh viên trong nước.

Với nhiều công trình được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín, ông được đánh giá là một trong những nhà khoa học gốc Việt có ảnh hưởng trong lĩnh vực vật lý lý thuyết. Hành trình từ cậu bé sớm bộc lộ năng khiếu toán học tại Hà Nội đến giáo sư tại một đại học hàng đầu nước Mỹ cũng là dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp khoa học của ông.