TS Bùi Ngọc Sơn lý giải vì sao có những quốc gia lạm phát tăng lên hàng chục, thậm chí hàng trăm phần trăm

Tại talkshow “Vì sao lạm phát của Mỹ gia tăng khó kiểm soát? Việt Nam đang bị ảnh hưởng thế nào?”, chuyên gia kinh tế TS Bùi Ngọc Sơn cho rằng lạm phát phi mã ở nhiều quốc gia không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, mà thường bắt nguồn từ những mất cân đối nghiêm trọng trong nền kinh tế.

Theo ông, tại những quốc gia xảy ra chiến tranh hoặc bất ổn kéo dài như Sudan, Zimbabwe, nền kinh tế bị suy giảm, sản xuất đình trệ trong khi chi tiêu Chính phủ vẫn lớn. Khi nguồn thu thuế không đủ để bù đắp chi tiêu, thâm hụt ngân sách ngày càng gia tăng.

“Cuối cùng Chính phủ thâm hụt mà lại không có cái gì để bù vào, vì kinh tế không làm được, không thu được thuế, thì cuối cùng là làm gì? Bơm tiền ra, in tiền ra”, ông nói.

TS Bùi Ngọc Sơn cho rằng đây chính là một trong những nguyên nhân nguy hiểm nhất khiến lạm phát tăng vọt. Khi lượng tiền được đưa vào nền kinh tế tăng nhanh trong khi lượng hàng hóa, dịch vụ không tăng tương ứng, sức mua của đồng tiền suy giảm và giá cả bị đẩy lên.

Phụ thuộc tài nguyên: Khi giá dầu giảm, nguồn thu cũng cạn

Một nhóm quốc gia khác có điểm chung là phụ thuộc quá lớn vào tài nguyên, đặc biệt là dầu mỏ.

Theo TS Bùi Ngọc Sơn, Venezuela và Argentina từng dựa nhiều vào nguồn tài nguyên để tạo nguồn thu, trong khi Iran cũng có nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào dầu mỏ.

Mô hình này có thể hoạt động thuận lợi khi giá dầu cao và nguồn xuất khẩu ổn định. Tuy nhiên, khi giá dầu giảm, nguồn cung gặp vấn đề hoặc quốc gia bị cấm vận, nguồn thu ngoại tệ có thể nhanh chóng suy giảm.

Trường hợp Venezuela là ví dụ. Không chỉ chịu tác động từ giá dầu và các biện pháp cấm vận, ngành dầu khí nước này còn gặp khó khăn trong duy trì sản xuất.

“Cơ sở sản xuất dầu có cho ông bán cũng không bán được, vì ông tiêu hết rồi, không có tiền để bảo dưỡng, bảo trì máy móc”, TS Bùi Ngọc Sơn phân tích.

Khi nguồn thu từ dầu mỏ suy giảm, Chính phủ lại phải tìm nguồn tiền để duy trì chi tiêu. Nếu không thể vay hoặc tăng nguồn thu, áp lực sử dụng tiền phát hành để bù đắp thâm hụt sẽ gia tăng.

“Lỗi tối kỵ” trong quản trị tiền tệ

TS Bùi Ngọc Sơn gọi việc dùng tiền phát hành để tài trợ cho chi tiêu Chính phủ là một “lỗi tối kỵ” trong quản trị tiền tệ.

“Vì các lý do chiến tranh hay quản lý kinh tế kém mà cuối cùng dẫn đến thâm hụt. Và khi thâm hụt thì lại mắc lỗi tối kỵ trong vấn đề quản trị tiền tệ: in tiền ra để cho Chính phủ chi tiêu”, ông nói.

Theo ông, khi tiền được in ra quá mức trong khi nền kinh tế không tạo ra đủ hàng hóa và dịch vụ, giá cả sẽ tăng nhanh.

TS Bùi Ngọc Sơn minh họa bằng một ví dụ đơn giản: nếu nền kinh tế có 10.000 đồng và hai chiếc cốc, mỗi chiếc có giá 5.000 đồng. Nếu lượng tiền tăng lên 20.000 đồng nhưng số cốc vẫn không đổi, giá mỗi chiếc có thể tăng lên 10.000 đồng. Khi đó, giá đã tăng gấp đôi, tương ứng mức lạm phát 100% trong ví dụ.

Iran: Không còn nguồn thu, “máy in tiền” trở thành lối thoát cuối cùng

Đề cập Iran, nơi lạm phát ở mức khoảng 66% vào tháng 7/2026, TS Bùi Ngọc Sơn cho rằng vấn đề cốt lõi nằm ở sự phụ thuộc vào dầu mỏ và những hạn chế đối với nguồn thu từ xuất khẩu.

Theo ông, khi bị cấm vận, nguồn thu từ dầu suy giảm, trong khi nền kinh tế vẫn phải nhập khẩu nhiều hàng hóa. Chính phủ vừa thiếu nguồn thu, vừa khó tiếp cận nguồn vốn vay.

Khi đó, nếu không còn nguồn tài chính khác, “quanh đi quẩn lại còn mỗi cái máy in tiền”. Hệ quả không chỉ là giá cả tăng mà còn có thể dẫn tới sự suy giảm niềm tin vào đồng tiền.

Theo TS Bùi Ngọc Sơn, tại Iran đã xuất hiện tình trạng người dân không còn tin tưởng vào đồng tiền và chuyển sang trao đổi trực tiếp bằng hàng hóa.

“Thậm chí tiền cũng... rất là vô nghĩa rồi, bắt đầu người ta trao đổi trực tiếp hàng đổi hàng”, ông nói.

Chiến tranh kéo dài, lạm phát khó tự biến mất

TS Bùi Ngọc Sơn cho rằng với Iran, nếu chiến tranh tiếp tục kéo dài và nguồn thu từ dầu vẫn bị hạn chế, áp lực lạm phát sẽ khó được giải quyết. Ông cho biết trước đây Iran có thể xuất khẩu lượng dầu rất lớn để tạo nguồn thu, nhưng khi xuất khẩu bị hạn chế nghiêm trọng, nguồn ngoại tệ phục vụ nhập khẩu cũng suy giảm.

Trong khi đó, nền kinh tế lại phụ thuộc nhiều vào hàng hóa nhập khẩu. Khi không có đủ ngoại tệ để nhập khẩu, chi phí hàng hóa tăng và đời sống người dân tiếp tục chịu sức ép.

Từ các trường hợp Venezuela, Zimbabwe, Argentina và Iran, chuyên gia cho rằng bài học quan trọng nằm ở khả năng duy trì cân đối tài khóa, năng lực sản xuất và niềm tin vào đồng tiền.

Khi nền kinh tế không tạo đủ nguồn thu nhưng chi tiêu vẫn tăng, nguồn vay bị thu hẹp và Chính phủ phải dựa vào việc phát hành tiền để bù đắp thâm hụt, nguy cơ lạm phát phi mã sẽ ngày càng lớn.