Từng có tượng Nữ thần Tự do đặt trên đỉnh Tháp Rùa: Được người Việt gọi bằng cái tên đầy châm biếm, số phận hiện tại ra sao?

Giữa mặt nước hồ Hoàn Kiếm, trên gò Rùa rộng khoảng 350m², Tháp Rùa từ nhiều năm qua đã trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của Hà Nội. Đối với người dân Thủ đô, hình ảnh ngọn tháp cổ soi bóng xuống mặt hồ đã gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ. Còn với du khách trong và ngoài nước, hồ Hoàn Kiếm cùng Tháp Rùa luôn nằm trong danh sách những địa điểm được lựa chọn ghé thăm khi đến Hà Nội.

Tháp Rùa được xây dựng trong giai đoạn 1884-1886 với quy mô 4 tầng. Tuy nhiên, trước khi công trình xuất hiện, gò Rùa đã mang dấu ấn lịch sử từ nhiều thế kỷ. Dưới thời vua Lê Thánh Tông, nơi đây từng có điếu đài để nhà vua câu cá và ngâm vịnh. Đến thời Lê Trung Hưng, chúa Trịnh cho dựng đình Tả Vọng trên gò Rùa, song công trình này không còn dấu tích vào thời Nguyễn.

Sau khi thực dân Pháp chiếm Hà Nội, khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm có nhiều thay đổi. Trong bối cảnh đó, Bá hộ Kim, tên thật là Nguyễn Ngọc Kim, được biết đến như một người đứng giữa chính quyền thực dân và người dân địa phương. Nhận thấy vị trí đặc biệt của gò Rùa giữa hồ, ông có ý định đưa hài cốt cha mẹ về an táng tại đây với mong muốn tạo nên "huyệt đất phát vương".

Năm 1886, Nguyễn Ngọc Kim xin phép chính quyền thực dân xây dựng một ngọn tháp trên gò Rùa, ban đầu mang tên tháp Bá hộ Kim. Theo câu chuyện được truyền lại trong dân gian, trước ngày khởi công, ông đã bí mật đưa hài cốt cha mẹ ra đặt tại gò Rùa. Tuy nhiên, khi công trình bắt đầu xây dựng, hai bộ hài cốt đã bị đào lên và ném xuống hồ. Sau sự việc này, Nguyễn Ngọc Kim không tiếp tục việc cải táng. Đây là giai thoại lưu truyền trong dân gian, hiện chưa có tài liệu lịch sử hay chứng cứ xác thực.

Không chỉ là nguồn gốc của nhiều giai thoại ly kỳ, ít người biết rằng Tháp Rùa cũng từng là nơi đặt một phiên bản tượng Nữ thần Tự do của Pháp. Sau khi hoàn thành bức tượng Nữ thần Tự do nổi tiếng trao tặng nước Mỹ, người Pháp giữ lại một phiên bản bằng đồng cao khoảng 11m đặt tại Paris, đồng thời chế tác thêm một phiên bản nhỏ theo tỷ lệ 1/16 so với tượng gốc, cao khoảng 2,85m. Phiên bản này được đưa sang Hà Nội để trưng bày tại Hội chợ Đấu xảo năm 1887, diễn ra tại khu vực nay là Cung Văn hóa Hữu nghị Việt - Xô.

Tác giả của pho tượng là nhà điêu khắc Frédéric Auguste Bartholdi. Trong quá trình thiết kế, ông đã xử lý sự giãn nở của kim loại thông qua phần tà váy xòe của bức tượng. Khi xuất hiện tại Hà Nội, người dân không gọi theo tên chính thức mà quen miệng gọi là "Bà Đầm Xòe".

Ban đầu, pho tượng được đặt tại vườn hoa gần Tòa Công sứ, nay là vườn hoa Lý Thái Tổ. Đến năm 1891, khi chính quyền thực dân Pháp quyết định dựng tượng Paul Bert - viên Toàn quyền đầu tiên của Pháp tại Đông Dương - ở vị trí này, tượng "Bà Đầm Xòe" được di dời. Trong thời gian chờ xây dựng bệ tượng mới và tìm địa điểm thích hợp, cả tượng Paul Bert và tượng "Bà Đầm Xòe" đều được đặt trên bãi cỏ, từ đó xuất hiện câu vè châm biếm trong dân gian:

“Ông Pôn Be lấy bà Đầm Xòe
Trước nhà kèn ò e í e”.

Sau đó, báo chí Pháp đã có nhiều cuộc tranh luận về vị trí đặt tượng Nữ thần Tự do. Trong số các phương án được đưa ra có việc đặt pho tượng trên đỉnh Tháp Rùa và xác định hướng quay phù hợp. Cuối cùng, chính quyền thực dân quyết định đặt tượng trên nóc Tháp Rùa, nơi họ gọi là một "ngôi đền nhỏ".

Từ năm 1891 đến năm 1896, tượng "Bà Đầm Xòe" hiện diện trên đỉnh Tháp Rùa với khuôn mặt hướng về phía đông, tức khu vực vườn hoa Lý Thái Tổ ngày nay. Quyết định này từng vấp phải nhiều ý kiến phản đối của dư luận đương thời. Sau đó, pho tượng tiếp tục được chuyển đến vườn hoa Neyret ở phía tây hồ Hoàn Kiếm, nay là khu vực Vườn hoa Cửa Nam, gần Thư viện Quốc gia.

Đến năm 1945, sau cuộc đảo chính Pháp của Nhật Bản, bác sĩ Trần Văn Lai, khi giữ chức Thị trưởng Hà Nội đã chỉ đạo đổi tên nhiều tuyến phố và cho hạ bỏ các tượng đài do thực dân Pháp dựng lên, trong đó có tượng Thống chế Foch, Jean Dupuis và tượng "Bà Đầm Xòe". Sự kiện này cũng được người dân Hà Nội lưu truyền qua câu vè:

“Pôn Be với mụ Đầm Xòe
Ta kéo chúng xuống, ta đè chúng lên!”

Sau khi pho tượng bị hạ xuống, người dân làng Ngũ Xã đã thu gom lượng đồng từ tượng cùng nhiều nguồn đồng khác để đúc tượng Phật A Di Đà cho ngôi chùa của làng. Pho tượng hoàn thành có trọng lượng khoảng 16 tấn và đến nay vẫn được tôn trí tại chùa Ngũ Xã.

Trải qua khoảng 140 năm, Tháp Rùa vẫn hiện diện giữa hồ Hoàn Kiếm, gắn liền với nhiều giai đoạn phát triển của Hà Nội. Từ một công trình được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, Tháp Rùa ngày nay đã trở thành hình ảnh quen thuộc khi nhắc đến Thủ đô.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Tháp Rùa còn là biểu tượng nhận diện của Hà Nội trong nhiều hoạt động văn hóa, du lịch và đối ngoại. Hình ảnh công trình xuất hiện trên các ấn phẩm quảng bá, sách, báo, bưu thiếp, tranh ảnh, sản phẩm lưu niệm cũng như nhiều tài liệu giới thiệu về Thủ đô. Trong các hội nghị, diễn đàn, sự kiện xúc tiến du lịch hay hoạt động giao lưu quốc tế, Tháp Rùa cũng thường được lựa chọn làm hình ảnh đại diện cho Hà Nội.

Khu vực hồ Hoàn Kiếm, nơi Tháp Rùa tọa lạc, thường xuyên diễn ra các chương trình văn hóa, nghệ thuật, lễ hội và nhiều sự kiện lớn của thành phố. Vào các dịp lễ, Tết hoặc những ngày kỷ niệm quan trọng, nơi đây trở thành không gian tổ chức biểu diễn nghệ thuật, trình diễn ánh sáng, bắn pháo hoa và các hoạt động giao lưu văn hóa. Đồng thời, khu vực hồ Hoàn Kiếm cũng là điểm đến quen thuộc của người dân và du khách để tham quan, đi bộ, chụp ảnh và trải nghiệm không gian trung tâm của Thủ đô.

Cùng với hồ Hoàn Kiếm, Tháp Rùa tiếp tục giữ vị trí là một trong những biểu tượng tiêu biểu của Hà Nội, đồng thời là hình ảnh thường xuyên được sử dụng khi giới thiệu về Thủ đô Việt Nam trên các ấn phẩm, hoạt động quảng bá và chương trình xúc tiến du lịch trong nước cũng như quốc tế.