Vì sao lần đầu tiên buộc Thành phố trực thuộc Trung ương phải đạt tỷ lệ đô thị hóa từ 45%?

Theo tiêu chuẩn mới về đơn vị hành chính, thành phố trực thuộc Trung ương phải đạt tỷ lệ đô thị hóa tối thiểu 45%, cùng với các yêu cầu cao hơn về quy mô dân số, diện tích và trình độ phát triển kinh tế - xã hội.

Quy định này được nêu tại Nghị quyết số 112/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, vừa được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn ký ban hành, có hiệu lực từ đầu năm 2026.

Nghị quyết 112/2025 được ban hành trong bối cảnh Luật Tổ chức chính quyền địa phương và hệ thống đô thị quốc gia đã có nhiều thay đổi, đòi hỏi việc chuẩn hóa lại các tiêu chí đơn vị hành chính. So với quy định trước đây, nghị quyết mới thiết kế lại hệ thống tiêu chuẩn theo hướng phân biệt rõ ràng giữa đơn vị hành chính nông thôn và đô thị, thay cho cơ chế chấm điểm tổng hợp bằng việc xác lập các ngưỡng “đủ điều kiện” mang tính nền tảng.

Thay đổi đáng chú ý nhất nằm ở nhóm tiêu chuẩn đô thị. Thay vì phân chia thành nhiều loại hình như thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố thuộc tỉnh, thị xã, quận như trước, nghị quyết mới tinh gọn cấu trúc, tập trung chuẩn hóa theo các cấp quản lý chủ đạo, phù hợp với mô hình phát triển đô thị hiện đại.

Đối với thành phố trực thuộc Trung ương, tiêu chuẩn dân số tối thiểu được nâng từ một triệu người lên 2,5 triệu người; diện tích tự nhiên tối thiểu tăng từ 1.500 km² lên 2.500 km². Đặc biệt, lần đầu tiên tiêu chí tỷ lệ đô thị hóa tối thiểu 45% được bổ sung như một điều kiện bắt buộc, nhằm bảo đảm các đô thị đặc biệt phát triển thực chất, tránh tình trạng mở rộng địa giới hành chính nhưng mức độ đô thị hóa chưa tương xứng.

Ngoài ra, thành phố trực thuộc Trung ương phải có ít nhất 30% đơn vị hành chính cấp xã là phường; đã được công nhận là đô thị loại I; đồng thời giữ vai trò trung tâm tổng hợp cấp quốc gia hoặc cấp vùng về kinh tế, tài chính, văn hóa, giáo dục, đào tạo, du lịch, y tế, khoa học - công nghệ và giao thông, có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của vùng hoặc cả nước.

Nghị quyết cũng bổ sung hệ tiêu chí bắt buộc về cơ cấu và trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, thành phố trực thuộc Trung ương phải thuộc nhóm địa phương không nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương; tỷ trọng công nghiệp - xây dựng và dịch vụ trong GRDP đạt từ 80% trở lên; thu nhập bình quân đầu người cao hơn mức bình quân cả nước trong ba năm gần nhất; tốc độ tăng trưởng GRDP đạt hoặc vượt tốc độ tăng GDP; tỷ lệ hộ nghèo thấp hơn mức bình quân chung của cả nước.

Không chỉ siết chặt tiêu chuẩn đối với đô thị đặc biệt, nghị quyết mới cũng điều chỉnh mạnh tiêu chí đối với đơn vị hành chính cấp phường. Theo đó, phường phải có dân số tối thiểu 21.000 người, diện tích tự nhiên từ 5,5 km² trở lên; tỷ lệ dân số đô thị đạt từ 50%. Các tiêu chí về thu – chi ngân sách, cơ cấu kinh tế, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp, thu nhập bình quân và tỷ lệ hộ nghèo được quy định trực tiếp, thay cho cách chấm điểm chi tiết như trước.

Ở khu vực nông thôn, tiêu chuẩn đối với tỉnh được xác lập theo hướng nâng cao quy mô và chất lượng phát triển. Tỉnh miền núi phải có dân số từ 900.000 người trở lên, diện tích tối thiểu 8.000 km²; tỉnh không thuộc diện miền núi phải có dân số từ 1,4 triệu người và diện tích từ 5.000 km². Đồng thời, tỉnh phải có định hướng phát triển kinh tế - xã hội phù hợp với kế hoạch phát triển 5 năm của cả nước và có ít nhất một đô thị đạt tiêu chuẩn đô thị loại II, thay cho cách tiếp cận trước đây chủ yếu dựa vào số lượng đơn vị hành chính cấp huyện.

Với cấp xã, nghị quyết nâng mạnh ngưỡng dân số đối với xã không thuộc miền núi, hải đảo từ 8.000 người lên 16.000 người, trong khi diện tích tối thiểu vẫn giữ ở mức 30 km². Các xã miền núi và hải đảo được áp dụng tiêu chí riêng, phù hợp điều kiện tự nhiên và đặc thù cư trú. Cách điều chỉnh này cho thấy định hướng giảm số lượng xã có quy mô nhỏ, đồng thời đặt yêu cầu cao hơn về quy mô dân cư tại các khu vực đồng bằng và đô thị hóa nhanh.

Nghị quyết 112/2025 cũng quy định chi tiết hơn về nội dung các đề án thành lập, giải thể, nhập, chia đơn vị hành chính hoặc điều chỉnh địa giới. Mỗi đề án phải gồm 5 phần bắt buộc kèm phụ lục, trong đó có bản đồ hiện trạng, bản đồ phương án và phim tài liệu phản ánh điều kiện phát triển kinh tế – xã hội, hạ tầng của khu vực liên quan.

Quy định về đặt tên và đổi tên đơn vị hành chính cũng được siết chặt. Tên gọi phải ngắn gọn, dễ nhớ, phù hợp truyền thống lịch sử - văn hóa và được sự đồng thuận của nhân dân địa phương. Tên đơn vị hành chính cấp tỉnh không được trùng với bất kỳ đơn vị cùng cấp nào trong cả nước; tên cấp xã không được trùng trong phạm vi cấp tỉnh. Việc đổi tên nếu không gắn với sắp xếp địa giới phải lập đề án riêng và đánh giá đầy đủ tác động.

Nghị quyết khẳng định các đơn vị hành chính đã hình thành trước thời điểm nghị quyết có hiệu lực không phải đánh giá lại theo tiêu chuẩn mới. Trường hợp điều chỉnh địa giới với mức biến động diện tích không quá 20% và không làm thay đổi số lượng đơn vị hành chính cũng được miễn đánh giá lại.

Thảo luận trước khi thông qua nghị quyết, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết nghị quyết được ban hành nhằm phục vụ quản lý và định hướng phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới, không phải để tiếp tục chia tách hay sáp nhập đơn vị hành chính.

Hiện cả nước có 34 tỉnh, thành phố và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã và trong nhiều năm tới, chủ trương là giữ ổn định hệ thống này, đồng thời nâng cao chất lượng phát triển theo các tiêu chuẩn mới.