Ai là người Amanda Nguyen muốn cứu trong ‘Hồi ký của hy vọng’?

Trong cuốn hồi ký của mình, Amanda không kể cuộc đời theo một đường thẳng từ cô sinh viên Harvard bị cưỡng hiếp đến nhà hoạt động góp sức thay đổi luật pháp Mỹ, rồi trở thành người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ. Cô quay về gặp những phiên bản cũ của chính mình ở tuổi năm, mười lăm, hai mươi hai và ba mươi.

Những thành tựu sau tuổi hai mươi hai vì thế chỉ còn là một phần của câu chuyện. Khó hơn nhiều là việc Amanda phải quay lại đối diện với những con người mình từng là.

Người ở lại trên bậc thềm

Hồi ký của hy vọng mở đầu năm 2023, khi Amanda trở lại Harvard dự lễ họp khóa mười năm. Cô đi đến khu ký túc xá nơi mình từng bị cưỡng hiếp. Tòa nhà vẫn ở đó, với những bức tường gạch, phòng ký túc và con đường lát đá.

Mười năm đã trôi qua nhưng trong trí nhớ của Amanda, cô gái hai mươi hai tuổi vẫn ngồi trên những bậc thềm. Amanda hình dung mình gặp lại cô gái ấy và cô ta hỏi cuối cùng họ có giành được công lý hay không. Amanda trả lời rằng có, nhưng cái giá phải trả là tuổi trẻ, các mối quan hệ và những giấc mơ.

Phiên bản hai mươi hai tuổi hiện ra như một nhân vật có tiếng nói và cơn giận riêng, đủ để chất vấn Amanda của mười năm sau. Cách kể này tiếp tục trong phần còn lại của Saving Five.

Một tuyến bám theo những sự kiện có thật: tuổi thơ trong một gia đình có bạo lực, những năm Harvard, vụ cưỡng hiếp năm 2013, cuộc vật lộn để giữ bộ chứng cứ pháp y khỏi bị tiêu hủy, việc Amanda thành lập Rise và cuộc vận động dẫn tới Đạo luật về quyền của người sống sót sau xâm hại tình dục được Quốc hội Mỹ thông qua năm 2016.

Tuyến kia đưa Amanda ở tuổi năm, mười lăm, hai mươi hai và ba mươi vào một cuộc phiêu lưu tưởng tượng. Bốn phiên bản cùng tìm cách cứu Five. Trên đường đi, họ lần lượt bước qua những thế giới gắn với phủ nhận, giận dữ, mặc cả, buồn đau và chấp nhận. Họ gặp nhau, cãi nhau, mở lại những ký ức đã cất đi và tiếp tục đi về phía cô bé năm tuổi.

Amanda từng viết rằng trong đời chỉ có hai người mà ta cần làm cho tự hào: mình lúc năm tuổi và lúc tám mươi tuổi. Cô cho biết mình đã mang hình ảnh đứa trẻ năm tuổi ấy theo suốt cuộc đời. Có những điều về bản thân, theo Amanda, con người có thể đã biết từ rất sớm. Five vì thế giữ một vị trí đặc biệt trong hồi ký.

Trước vụ cưỡng hiếp ở Harvard nhiều năm, Amanda đã sống trong một gia đình có bạo lực. Năm 2009, ngày nhập học Harvard, cô bay từ California sang Boston sau khi phải vào phòng cấp cứu vì những thương tích do cha gây ra. Sau đó một lệnh cấm được ban hành để ngăn ông đến khuôn viên trường. Chi tiết ấy khiến việc “cứu Five” mang một nghĩa khác.

Nếu bắt đầu câu chuyện ở tuổi hai mươi hai, cuộc đời của Amanda rất dễ được thu gọn thành một đường dây quen thuộc: cô gái bị tấn công, bước vào cuộc đấu tranh pháp lý, góp phần thay đổi luật rồi trở thành một câu chuyện vượt lên nghịch cảnh quen thuộc. Nhưng Amanda ở tuổi hai mươi hai đã mang theo những gì xảy ra từ trước. Cô gái mười lăm tuổi có ký ức của riêng mình. Cô bé năm tuổi đã biết sợ hãi từ rất lâu trước khi Amanda trưởng thành và học cách dùng luật pháp để giành lại quyền quyết định đối với câu chuyện của mình.

Trong mạch kể ấy, “cứu Five” là quay lại nhìn cô bé năm tuổi từ vị trí của người phụ nữ trưởng thành. Quá khứ vẫn nguyên đó. Amanda có thể nhìn nó bằng một hiểu biết khác, lắng nghe những tiếng nói từng bị bỏ qua và tìm cách sống cùng những phiên bản cũ của mình.

Đưa Five đi tiếp

Có một lựa chọn khác đáng chú ý trong hồi ký: Amanda gần như không tái hiện vụ cưỡng hiếp. Người đọc biết chuyện xảy ra, biết những gì đến trước và những gì xảy ra sau đó. Có những tiêu đề chương thậm chí đếm ngược đến biến cố. Nhưng khi đến chính sự kiện ấy, tác giả dừng lại trước việc mô tả chi tiết hành vi của kẻ gây án.

Khoảng trống đó đẩy sự chú ý về phía những gì xảy ra sau vụ cưỡng hiếp: bệnh viện, thủ tục pháp lý, những cuộc điện thoại, các email, bộ chứng cứ có nguy cơ bị tiêu hủy sau sáu tháng. Người đã cưỡng hiếp Amanda chiếm rất ít chỗ trong cuốn sách. Hệ thống mà cô phải đối mặt lại hiện lên qua những chi tiết rất cụ thể. Một trong số đó là hóa đơn cho quá trình thu thập chứng cứ pháp y, ghi số tiền 4.863,79 USD.

Amanda từng nói cô muốn mức giá của bộ rape kit tự nó lên tiếng. Saving Five thuyết phục nhất ở những chỗ như thế. Một hóa đơn, một email hay thời hạn sáu tháng đã đủ sức nặng mà không cần tác giả giải thích thêm.

Tuyến truyện về Amanda ở tuổi năm, mười lăm, hai mươi hai và ba mươi được dựng cầu kỳ hơn. Tác giả đưa bốn phiên bản của mình đi qua những thế giới tương ứng với các giai đoạn của đau buồn. Mỗi nơi có một người dẫn đường, mỗi chặng có một món quà. Amanda cho biết cô cố ý đặt những phần này tại các khung cảnh đẹp, có nơi cô từng đến, có nơi cô vẫn muốn tới. Nếu phải đi xuyên qua đau buồn, cô muốn con đường ấy bớt đáng sợ hơn.

Những chương này tạo ra nhiều cảnh giàu hình ảnh, nhưng đôi lúc cũng để lộ khá rõ bộ khung mà tác giả dựng nên. Ở tuyến hồi ký, một email hay con số sáu tháng có thể đứng một mình. Sang tuyến tưởng tượng, cảnh vật, người dẫn đường và những món quà đều phải mang thêm ý nghĩa tượng trưng. Sự khác biệt ấy tạo nên một điểm đáng bàn của Saving Five. Amanda rất tiết chế khi kể biến cố nghiêm trọng nhất đời mình, trong khi thế giới dành cho những phiên bản quá khứ lại được dựng công phu hơn nhiều.

Sau vụ cưỡng hiếp, nhiều năm trong cuộc đời Amanda dành cho việc giữ lại chứng cứ, học luật, xây dựng Rise và vận động thay đổi hệ thống. Trong khi đó, giấc mơ không gian đã có từ trước. Cô từng thực tập tại NASA từ năm mười tám tuổi. Trở lại với giấc mơ ấy nhiều năm sau, Amanda cũng tìm về một phần đời đã tồn tại trước biến cố ở Harvard.

Đây là lúc nhan đề Saving Five hé ra thêm một lớp nghĩa. Five vẫn ở đó khi Amanda lớn lên. Cô gái mười lăm tuổi và hai mươi hai tuổi cũng vậy. Người phụ nữ ba mươi tuổi biết nhiều hơn những phiên bản trước, nhưng ký ức của họ đã trở thành một phần đời cô.

Người Amanda muốn cứu trước hết là cô bé năm tuổi. “Cứu” Five không thể trả lại cho cô bé một tuổi thơ khác. Amanda chỉ có thể quay về nhận ra cô bé ấy, chìa tay ra. Rồi cùng đi tiếp.