Cấm trưng bày thuốc lá: Giữ vững tinh thần cải cách để giảm gánh nặng tuân thủ
Việc bãi bỏ thủ tục cấp phép kinh doanh thuốc lá đòi hỏi các quy định mới như cấm trưng bày tại điểm bán phải được thiết kế khả thi, tránh tái lập những rào cản chi phí tuân thủ cho hàng vạn hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Loại bỏ rào cản hành chính trong phân phối hàng hóa
Thực hiện chủ trương cải cách thủ tục hành chính, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh có hiệu lực ngày 29/4/2026, quy định bãi bỏ điều kiện cấp giấy phép phân phối sản phẩm thuốc lá quy định, giấy phép bán buôn sản phẩm thuốc lá và giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá.
Thực hiện chủ trương này, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT ngày 2/5/2026 công bố bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ trong lĩnh vực thuốc lá. Tiếp theo sau, các địa phương cũng ban hành văn bản thông báo về việc bãi bỏ các quy định liên quan đến cấp Giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá trên địa bàn.
Theo đó, các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh khi tham gia hoạt động kinh doanh bán lẻ sản phẩm thuốc lá điếu truyền thống sẽ không phải thực hiện thủ tục xin cấp giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Đồng thời, các địa phương cũng dừng tiếp nhận và giải quyết các thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới, cấp lại, sửa đổi, bổ sung Giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá.
Cũng theo định hướng này, ngày 18/5/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP về phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh nhằm tạo điều kiện thuận lợi, đơn giản hóa thủ tục hành chính cho người dân và hộ kinh doanh.
Thực hiện chủ trương đơn giản hóa thủ tục hành chính, từ cuối tháng 4/2026, Chính phủ và Bộ Công Thương đã chính thức bãi bỏ các điều kiện cấp giấy phép phân phối, bán buôn và bán lẻ sản phẩm thuốc lá thông qua Nghị quyết 19/2026/NQ-CP nhằm tạo điều kiện cho kinh tế tư nhân.
Sự thay đổi này không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý mà là bước chuyển dịch chiến lược sang các công cụ hậu kiểm hiệu quả hơn. Tuy nhiên, tinh thần cải cách này đang đứng trước phép thử mới khi dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) dự kiến đưa ra quy định cấm trưng bày sản phẩm dưới mọi hình thức, đặt ra yêu cầu bức thiết về việc bảo đảm tính đồng bộ của thể chế.
Chuyển trọng tâm từ thủ tục sang giám sát thực thi
Trước đây, hàng vạn tiểu thương và doanh nghiệp phải mất nhiều thời gian, chi phí để hoàn thiện hồ sơ xin cấp phép kinh doanh mặt hàng đặc thù này. Khi rào cản thủ tục được dỡ bỏ, các tổ chức, cá nhân kinh doanh có thêm nguồn lực để tập trung vào hoạt động cốt lõi và đáp ứng các nghĩa vụ pháp lý khác như: kinh doanh sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng; không buôn bán thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả; thực hiện đúng quy định về dán tem, in cảnh báo sức khỏe trên bao bì; không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi…
Ở góc độ quản lý nhà nước, việc cắt giảm giấy phép hoàn toàn không làm mất đi công cụ kiểm soát. Trái lại, cơ quan chức năng có thể chuyển hướng nguồn lực từ khâu thẩm định hồ sơ ban đầu sang việc thanh tra, giám sát nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn điện tử và đặc biệt là tập trung truy quét thuốc lá nhập lậu, hàng giả. Cách tiếp cận này giúp phát hiện và xử lý vi phạm thực chất hơn ngay trong quá trình lưu thông.
Tránh tạo thêm rào cản từ các quy định mới
Kết quả của tiến trình cải cách hành chính chỉ thực sự bền vững khi các chính sách ban hành sau đó không tạo ra những nghĩa vụ tương đương hoặc khó khả thi trong thực tế. Đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày thuốc lá tại các cơ sở kinh doanh đang dấy lên những lo ngại về nguy cơ làm phát sinh chi phí tuân thủ mới cho chuỗi phân phối, đi ngược lại nỗ lực cắt giảm điều kiện kinh doanh.
Nhìn nhận về vấn đề này tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào ngày 21/9, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đã nhấn mạnh yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý quy định cấm trưng bày thuốc lá sao cho bảo đảm tính rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế.
Việc thiết kế một lệnh cấm cơ học mà thiếu đi các hướng dẫn cụ thể về ranh giới nhận diện sản phẩm hay quy chuẩn quầy kệ có thể vô tình biến thành một "giấy phép con" ngầm, cản trở nhịp độ kinh doanh bình thường của người dân.
Dung hòa mục tiêu y tế và chi phí xã hội
Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến sẽ được trình Quốc hội ngày 21/10 tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội Khoá XVI và thảo luận tại tổ vào chiều cùng ngày, trong đó có đề xuất quan trọng về cấm trưng bày thuốc lá.
Với đề xuất này cũng như định hướng quản lý thị trường thuốc lá nói chung, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng là yêu cầu tối thượng. Tuy nhiên, hiệu quả thực chất phải được đo lường bằng năng lực quản lý thực tiễn chứ không chỉ bằng mức độ nghiêm ngặt trên câu chữ. Đặc biệt, chính sách quản lý điểm bán cần nhất quán với tinh thần cải cách bãi bỏ giấy phép đã được Chính phủ khởi xướng.
Tinh thần đó đòi hỏi việc giảm thủ tục hành chính nhưng không giảm trách nhiệm kiểm soát; đồng thời siết chặt kỷ cương kinh doanh nhưng không làm đội chi phí tuân thủ thiếu tương xứng cho xã hội. Khi việc hoàn thiện cơ chế giám sát đi đôi với việc duy trì một môi trường pháp lý minh bạch, dễ dự đoán, chính sách mới có thể vừa đạt được mục tiêu giảm thiểu tác hại thuốc lá, vừa bảo vệ được sự phát triển ổn định của cộng đồng doanh nghiệp và tiểu thương.
5 điểm cốt lõi cần cân nhắc khi hoàn thiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá:
- Phạm vi bám sát mục tiêu: Phạm vi chính sách cần thống nhất với mục tiêu ban đầu, đồng thời hạn chế tối đa những tác động ngoài mong muốn về kinh tế - xã hội. Với quy định về trưng bày, điều này có nghĩa là chỉ nên hạn chế trưng bày tại điểm bán lẻ và những khu vực công chúng có thể nhìn thấy, nơi trực tiếp diễn ra sự tiếp xúc giữa sản phẩm và người tiêu dùng, thay vì áp dụng cho cả các cửa hàng bán buôn - vốn là kho chứa và nơi giao dịch giữa các thương nhân.
- Bảo đảm thông tin cho người tiêu dùng: Quyền tiếp cận thông tin về sản phẩm, hàng hóa của người tiêu dùng cần được duy trì thông qua các quy định phù hợp về biển hiệu, bảng giá và danh mục sản phẩm tại điểm bán.
- Giai đoạn chuyển tiếp phù hợp: Một giai đoạn chuyển tiếp khoảng 18-24 tháng kể từ khi luật sửa đổi được thông qua, trong đó thí điểm tại một số địa bàn trước khi mở rộng trên toàn quốc, sẽ tạo điều kiện để cơ quan thực thi hoàn thiện hướng dẫn, tổ chức đào tạo, tập huấn dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời để nhà bán lẻ có thời gian điều chỉnh cách vận hành và thực hiện đúng quy định ngay từ giai đoạn đầu áp dụng.
- Kiểm soát cả hai thị trường: Hiệu quả của quy định cần được đặt trong tổng thể kiểm soát đồng thời thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp, tránh tình trạng người tuân thủ bị siết chặt trong khi hàng lậu, hàng giả có thêm khoảng trống.
- Nhất quán để cộng đồng doanh nghiệp yên tâm: Tính nhất quán của chính sách tạo nên môi trường kinh doanh ổn định, giúp doanh nghiệp và hộ kinh doanh yên tâm phát triển, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Chính phủ đề ra. Việc bãi bỏ giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá phản ánh định hướng xuyên suốt về đơn giản hóa thủ tục hành chính. Duy trì cách tiếp cận này sẽ bảo đảm tính nhất quán và khả năng dự đoán của chính sách, giúp các nhà bán lẻ, bán buôn và phân phối yên tâm kinh doanh trong khi vẫn đang thích ứng với nhiều yêu cầu tuân thủ khác.
