Đang đào đất làm gạch, người dân Bắc Ninh phát hiện bảo vật 1.400 năm tuổi còn nguyên chữ khắc

Tại phường Trí Quả (tỉnh Bắc Ninh), trong quá trình đào đất làm gạch, người dân địa phương đã phát hiện một nhóm di vật đá cổ có niên đại khoảng 1.400 năm. Trong đó, bia đá “Xá lợi tháp minh” được giới nghiên cứu xác định là văn bia cổ nhất tại Việt Nam, hiện đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Theo Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh, cuối năm 2004, ông Nguyễn Văn Đức (trú thôn Xuân Quan, nay thuộc phường Trí Quả) khi đào đất phía sau chùa làng Xuân Quan, cách chùa khoảng 20m, đã phát hiện các di vật đá nằm ở độ sâu hơn 2m. Quá trình đào sử dụng máy múc. Trong số các di vật, bia mộ tháp gồm 2 phần úp khít vào nhau bằng một lớp chất kết dính. Việc tách hai phần bia phải dùng mai cạy nhiều lần, khiến cạnh ngoài của nắp bia bị sứt vỡ một số mảnh nhỏ nhưng không ảnh hưởng đến phần nội dung chữ khắc.

Nhóm di vật được phát hiện gồm 3 thành phần: bia đá “Xá lợi tháp minh”, một hộp đá có nắp đậy và một phiến đá lớn đặt phía dưới. Ở mặt trong của hai phần bia sau khi tách không ghi nhận dấu vết bám dính, kể cả nước. Bên trong hộp đá có một lượng tạp chất màu sẫm, được đặt giả thiết có thể liên quan đến việc an trí xá lợi hoặc di cốt của tăng nhân.

Bia đá “Xá lợi tháp minh” được tạo tác bằng đá xám xanh, kích thước khoảng 43,5 - 53,5cm chiều cao, rộng 45cm, dày 8,5cm. Bia gồm thân bia và nắp bia úp khít. Thân bia được cắt nhẵn xung quanh, lòng bia khắc chữ Hán còn rõ nét. Nắp bia dày khoảng 4cm, mặt dưới tạo gờ nổi vừa khít với thân bia, mặt trên tạo góc bạt chéo hình trụ.

Mặt bia khắc tổng cộng 133 chữ Hán, chia thành 13 dòng. Dòng đầu khắc 4 chữ “Xá lợi minh tháp”. Dòng thứ 2 ghi: “Duy Đại Tùy nhân thọ nguyên niên tuế thứ Tân Dậu thập nguyệt Tân Hợi sóc thập ngũ nhật Ất Sửu”, xác định niên đại là ngày 15 tháng 10 năm Tân Dậu, niên hiệu Nhân Thọ năm thứ nhất (năm 601) dưới triều Tùy. Nội dung bia ghi chép việc Hoàng đế Tùy Văn Đế Dương Kiên ban sắc chỉ xây dựng tháp và an trí xá lợi Phật tại chùa Thiền Chúng, huyện Long Biên, xứ Giao Châu xưa, tương ứng với khu vực Bắc Ninh ngày nay.

Chữ khắc trên bia theo lối Khải thư thời Tùy, nét chữ cân đối, độ sâu từ 0,3 - 0,5cm. Một số rãnh chữ còn dấu tích chu sa, cho thấy bia từng được tô mực để thuận tiện cho việc đọc. Dấu vết đục hình chữ V trên bề mặt phản ánh phương pháp chế tác thủ công bằng búa và dùi sắt.

Theo các tư liệu lịch sử như “Phật tổ thống ký”, “Thiền Uyển tập anh”, “Quảng Hoằng minh tập”, năm 601, Tùy Văn Đế ban chiếu chia xá lợi Phật đến các châu quận, trong đó có việc dựng tháp tại chùa Thiền Chúng ở Giao Châu. Hoạt động này nằm trong chủ trương xây dựng hệ thống tháp xá lợi trên phạm vi rộng của triều đình nhà Tùy. Tấm bia được khắc đúng vào dịp ấy trở thành văn bản Phật giáo khắc đá cổ nhất tại Việt Nam còn lại đến nay. Trên bia ghi "vì tất cả chúng sinh trong cõi pháp giới, kính cẩn an trí xá lợi tại chùa Thiền Chúng" và "Nguyện đời đời kiếp kiếp cùng đạt chính giác”. Mỗi dòng khắc như một lời nguyện cầu vang vọng từ đầu thiên niên kỷ, cho người đọc biết về sự hưng thịnh của Phật giáo ở vùng đất này thời đó.

Sau khi được phát hiện, bia đá và các di vật liên quan được người dân địa phương cất giữ trong điều kiện đơn sơ. Đầu tháng 8/2012, cán bộ Phòng Nghiên cứu - Sưu tầm, Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh tiến hành sưu tầm, tiếp nhận hiện vật. Năm 2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2599/QĐ-TTg công nhận bia đá “Xá lợi tháp minh” là Bảo vật quốc gia (đợt 2).

Các nhà nghiên cứu đánh giá, bia đá “Xá lợi tháp minh” là di sản văn hóa vật thể có giá trị đặc biệt, góp phần xác định địa danh Long Biên và sự xuất hiện của chùa Thiền Chúng trong giai đoạn Bắc thuộc, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tín ngưỡng, tình hình chính trị và quan hệ bang giao tại Việt Nam thời Tiền Lý.

Hiện nay, bia đá “Xá lợi tháp minh” được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh.