Đằng sau quyết định xả 100 triệu thùng dầu của G7: Diesel mới là nút thắt

Ngày 2/10, lãnh đạo G7 nhất trí phối hợp thông qua Cơ quan Năng lượng Quốc tế để giải phóng 100 triệu thùng từ các kho dự trữ, bắt đầu ngay lập tức và kéo dài trong 4 tháng.

Điểm đáng chú ý là G7 yêu cầu một lượng diesel “đáng kể” phải được đưa ra thị trường ngay trong 20 ngày đầu. Nhóm cũng đề nghị phối hợp lịch bảo dưỡng giữa các nhà máy lọc dầu để tránh nhiều cơ sở cùng ngừng hoạt động, đồng thời tăng công suất tạm thời ở những nơi có thể. Các quốc gia sở hữu năng lực lọc dầu lớn cũng được kêu gọi nâng sản lượng nhiên liệu thành phẩm, đặc biệt là diesel.

Những biện pháp này phản ánh một thực tế quan trọng của cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay. Thị trường không chỉ cần thêm dầu thô mà còn cần đủ công suất để biến dầu thô thành diesel, xăng và nhiên liệu hàng không.

Dầu thô phục hồi nhanh hơn diesel

Dầu thô không thể được đưa trực tiếp vào xe tải, máy móc hay nhiều hoạt động sản xuất. Sau khi khai thác, dầu phải trải qua quá trình lọc hóa để trở thành những nhiên liệu mà nền kinh tế thực sự sử dụng.

Vì vậy, nguồn dầu thô có thể phục hồi nhưng giá nhiên liệu thành phẩm vẫn ở mức cao nếu nhà máy lọc dầu bị hư hại, hoạt động dưới công suất hoặc các tuyến vận chuyển sản phẩm bị gián đoạn.

Đây chính là khoảng cách đang xuất hiện trên thị trường.

Theo Báo cáo Thị trường Dầu tháng 9 của IEA, tổng lượng dầu xuất khẩu từ các nước vùng Vịnh trong tháng 8 đạt khoảng 13 triệu thùng/ngày, tương đương gần một nửa mức trước khi xung đột làm gián đoạn thị trường.

Trong khi đó, xuất khẩu sản phẩm lọc dầu và khí dầu mỏ hóa lỏng vẫn thấp hơn khoảng 60%, tương đương thiếu hụt 3,7 triệu thùng/ngày so với tháng 2.

Áp lực đặc biệt lớn đối với diesel và gasoil, nhóm nhiên liệu chiếm gần 30% nhu cầu dầu toàn cầu.

Xuất khẩu ròng diesel và gasoil từ các nước vùng Vịnh trong tháng 8 chỉ đạt khoảng 390.000 thùng/ngày, nhỉnh hơn 1/4 mức trước chiến sự. Nếu tính cả Nga, lượng xuất khẩu diesel và gasoil của 2 nguồn cung lớn này thấp hơn tháng 2 khoảng 1,6 triệu thùng/ngày.

Nguồn hàng từ châu Á cũng đang thu hẹp. Trung Quốc tạm ngừng phần lớn hoạt động xuất khẩu nhiên liệu trong tháng 10, ngoại trừ một số dòng hàng tới Hồng Kông và Macau, qua đó gây thêm sức ép lên nguồn cung tại khu vực.

Tình trạng thiếu nhiên liệu thành phẩm khiến diesel tăng giá mạnh hơn cả dầu thô. IEA cho biết giá diesel tại Mỹ từng vượt 200 USD/thùng vào đầu tháng 9, cao hơn 94% so với trước xung đột. Giá tại châu Âu và châu Á cũng tăng mạnh.

Các nhà máy lọc dầu đã được đẩy tới giới hạn

Hệ quả là giá diesel tăng nhanh hơn nhiều so với dầu thô.

Đầu tháng 9, giá diesel tại Mỹ từng vượt 200 USD/thùng, cao hơn 94% so với trước chiến sự. Chênh lệch giữa giá nhiên liệu thành phẩm và dầu thô tăng mạnh đến mức biên lợi nhuận lọc dầu tại khu vực Đại Tây Dương lên mức kỷ lục.

Lợi nhuận cao về lý thuyết sẽ thúc đẩy các nhà máy lọc dầu chạy mạnh hơn. Nhưng khả năng tăng sản lượng trong ngắn hạn không phải vô hạn.

Công suất chế biến dầu thô toàn cầu đạt khoảng 81,4 triệu thùng/ngày trong tháng 8, tăng gần 1 triệu thùng/ngày so với tháng trước nhưng vẫn thấp hơn cùng kỳ năm ngoái tới 4,2 triệu thùng/ngày.

IEA dự báo công suất lọc dầu bình quân toàn cầu trong năm 2026 giảm 2,6 triệu thùng/ngày xuống khoảng 81,5 triệu thùng/ngày, với phần lớn tổn thất tập trung tại Trung Đông, Nga và một số nền kinh tế châu Á nhập khẩu dầu thô.

Đây là lý do G7 không chỉ mở kho dự trữ mà còn yêu cầu các nhà máy lọc dầu điều chỉnh lịch bảo dưỡng và tăng hệ số sử dụng công suất. Nếu thị trường đơn thuần thiếu dầu thô, những biện pháp nhắm trực tiếp vào hoạt động lọc dầu sẽ ít cấp thiết hơn.

G7 cũng cam kết tránh áp đặt hạn chế xuất khẩu năng lượng giữa các thành viên và kêu gọi các nhà sản xuất khác không sử dụng lệnh cấm xuất khẩu có thể khiến thị trường căng thẳng thêm.

100 triệu thùng chủ yếu để mua thêm thời gian

Nếu so với quy mô thị trường dầu toàn cầu, 100 triệu thùng không phải con số đủ để thay thế nguồn cung trong thời gian dài.

Vai trò chính của công cụ này là bù một phần lượng nguồn cung bị mất, giảm nguy cơ thị trường hoảng loạn và tạo thêm thời gian để sản xuất, lọc dầu cũng như các tuyến vận tải phục hồi.

Các nước thành viên IEA phải duy trì lượng dự trữ tương đương ít nhất 90 ngày nhập khẩu ròng. Kho này có thể bao gồm cả dầu thô và sản phẩm đã lọc, tùy cấu trúc thị trường của từng quốc gia. IEA cũng lưu ý nhiên liệu thành phẩm có lợi thế trong một số tình huống khẩn cấp vì có thể được đưa nhanh hơn tới nơi đang thiếu hàng mà không cần qua khâu lọc dầu.

Tháng 3/2026, 32 nước thành viên IEA từng thống nhất đưa 400 triệu thùng dầu từ kho khẩn cấp ra thị trường, đợt giải phóng lớn nhất trong lịch sử cơ quan này.

Đến ngày 2/10, Tổng giám đốc IEA Fatih Birol cho biết khoảng 325 triệu thùng, tương đương hơn 80% lượng cam kết, đã được giải phóng.

Điều đáng lưu ý là tuyên bố mới của G7 chưa công bố chi tiết bao nhiêu trong 100 triệu thùng là diesel, bao nhiêu là dầu thô, cũng chưa nêu đầy đủ phần đóng góp của từng quốc gia. Reuters cho biết hiện cũng chưa rõ toàn bộ 100 triệu thùng có phải nguồn cung bổ sung mới hay một phần thuộc lượng cam kết từ đợt giải phóng 400 triệu thùng hồi tháng 3.

Chính cơ cấu của lượng dự trữ được tung ra vì thế có thể quan trọng không kém con số 100 triệu thùng.

Nếu phần lớn là dầu thô, tác động cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc các nhà máy có đủ khả năng tiếp nhận và chế biến hay không. Ngược lại, diesel được lấy trực tiếp từ kho có thể nhanh chóng đi vào mạng lưới phân phối và tác động trực tiếp hơn tới phân khúc đang thiếu hụt nghiêm trọng nhất.

Thị trường đã phản ứng ngay sau thông tin G7 chuẩn bị mở kho. Hợp đồng diesel Mỹ có thời điểm giảm hơn 3%, trong khi giá diesel chuẩn tại châu Âu giảm gần 6%. Ông Birol cũng cho biết giá dầu bắt đầu hạ sau quyết định và IEA sẵn sàng xem xét các biện pháp bổ sung nếu cần.

Dù vậy, kho dự trữ chỉ có thể đóng vai trò như một cây cầu trong ngắn hạn. IEA cho biết lượng dầu tồn kho quan sát được trên toàn cầu đã giảm khoảng 507 triệu thùng từ tháng 2 đến tháng 8, tương đương mức rút bình quân 2,8 triệu thùng/ngày. Riêng tháng 8, tồn kho giảm thêm 95 triệu thùng.

Vì thế, diễn biến giá nhiên liệu thời gian tới sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào tốc độ phục hồi của các nhà máy lọc dầu, lượng diesel thực sự được đưa ra thị trường và khả năng khôi phục các dòng thương mại nhiên liệu từ Trung Đông, Nga và châu Á.

Nếu những nút thắt này được tháo gỡ, 100 triệu thùng dự trữ có thể giúp thị trường vượt qua giai đoạn căng thẳng. Nhưng nếu công suất lọc dầu và nguồn diesel tiếp tục bị bóp nghẹt, G7 về cơ bản chỉ đang mua thêm thời gian cho một thị trường mà vấn đề cấp bách nhất không còn là có bao nhiêu dầu thô trong kho, mà là có đủ nhiên liệu thành phẩm ở đúng nơi và đúng thời điểm hay không.