Di dời 900.000m³ đất đá, huy động 11.000 người, 676.000 ngày công để xây tuyến thủy lộ xuất khẩu lúa gạo huyết mạch của Việt Nam

Tuyến đường thủy được hình thành từ nhu cầu giao thương

Đồng bằng sông Cửu Long vốn có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho việc đi lại và vận chuyển hàng hóa. Tuy nhiên, vào thế kỷ XIX, việc kết nối miền Tây với Sài Gòn vẫn gặp nhiều trở ngại do chưa có một tuyến đường thủy trực tiếp.

Trước khi kênh Chợ Gạo được đào, ghe thuyền từ khu vực Bến Nghé muốn xuống miền Tây phải đi qua nhiều sông, rạch nhỏ. Hành trình này vừa quanh co, vừa phụ thuộc vào thủy triều, trong khi một số đoạn hẹp và cạn khiến việc vận chuyển hàng hóa gặp không ít khó khăn.

Có một hướng đi khác là theo sông Tiền ra cửa biển, men theo vùng biển Gò Công rồi vòng vào sông Soài Rạp để trở lại Sài Gòn. Tuy nhiên, tuyến đường này dài hơn đáng kể và không phù hợp với nhiều loại phương tiện vốn chỉ quen hoạt động trên sông.

Trong khi đó, miền Tây ngày càng trở thành vùng sản xuất lúa gạo quan trọng. Nhu cầu đưa nông sản từ các vùng trồng lúa về Sài Gòn - Chợ Lớn, trung tâm buôn bán lớn của Nam Kỳ ngày càng tăng. Việc hình thành một tuyến đường thủy ngắn và thuận tiện hơn vì thế trở thành nhu cầu cấp thiết.

Tuyến kênh đào thủ công huyền thoại

Năm 1876, người Pháp bắt đầu thực hiện dự án đào kênh Chợ Gạo nhằm tạo tuyến kết nối trực tiếp giữa sông Tiền và hệ thống sông Vàm Cỏ thông qua rạch Kỳ Hôn.

Đây là một công trình có quy mô rất lớn trong điều kiện kỹ thuật đương thời. Khoảng 11.000 người Việt được huy động làm nhân công. Tổng khối lượng đất đào ước tính khoảng 900.000m³ và mất khoảng 676.000 ngày công.

Không có máy móc cơ giới như hiện nay, phần lớn công việc được thực hiện bằng sức người. Đất được đào, xúc và vận chuyển thủ công trong điều kiện công trường trải dài giữa vùng sông nước.

Cuối năm 1877, tuyến kênh cơ bản hoàn thành. Đoạn kênh ban đầu dài khoảng 12km, rộng 30m, tạo ra một tuyến đường thủy thuận lợi hơn nhiều so với những hành trình vòng vèo trước đó.

Tên gọi kênh Chợ Gạo xuất phát từ một khu chợ nằm tại thôn Bình Phan, nơi người dân địa phương tập trung mua bán gạo. Sau này, địa danh này được dùng để đặt tên cho cả khu vực và tuyến kênh.

Từ con kênh đào thủ công thành “đường xuất khẩu gạo”

Kênh Chợ Gạo nhanh chóng trở thành tuyến vận tải quan trọng giữa miền Tây và Sài Gòn - Chợ Lớn.

Đặc biệt, sự phát triển của hoạt động sản xuất và xuất khẩu lúa gạo khiến tuyến kênh ngày càng có ý nghĩa. Lúa gạo từ các tỉnh miền Tây được vận chuyển theo đường thủy về Sài Gòn - Chợ Lớn, nơi tập trung các cơ sở xay xát, kho chứa và đầu mối giao thương.

Trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, gạo trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Nam Kỳ. Kênh Chợ Gạo vì thế giữ vai trò như một thủy lộ đưa sản vật từ vùng sản xuất đến trung tâm thương mại và cảng biển.

Đầu những năm 1900, tàu khách đã được đưa vào khai thác trên tuyến. Khi lượng phương tiện và hàng hóa ngày càng tăng, chính quyền Pháp tiếp tục tổ chức nạo vét, mở rộng kênh để đáp ứng nhu cầu vận tải.

Năm 1913, tuyến kênh được cải tạo với độ sâu và bề rộng lớn hơn, tạo điều kiện cho những phương tiện có tải trọng lớn lưu thông.

Từ một công trình được đào để rút ngắn đường đi, kênh Chợ Gạo dần trở thành một trong những tuyến giao thông đường thủy quan trọng nhất kết nối miền Tây với Sài Gòn.

Gần 150 năm tuyến kênh vẫn giữ vai trò huyết mạch

Trải qua nhiều lần nạo vét, mở rộng, tuyến kênh Chợ Gạo ngày nay dài khoảng 28,5km, đi qua địa phận tỉnh Long An và tỉnh Tiền Giang cũ.

Vai trò của tuyến kênh không thay đổi dù phương thức vận tải đã khác xa so với gần 150 năm trước. Nếu trước kia ghe thuyền chủ yếu chở lúa gạo thì hiện nay hàng hóa qua kênh đa dạng hơn, gồm nông sản, cát, đá và nhiều loại hàng hóa phục vụ sản xuất.

Mỗi ngày có hàng nghìn phương tiện thủy lưu thông trên tuyến. Với khả năng vận chuyển khối lượng hàng hóa lớn, đường thủy vẫn là một trong những phương thức quan trọng để đưa nông sản từ Đồng bằng sông Cửu Long lên TP. Hồ Chí Minh.

Tuy nhiên, việc khai thác lâu năm cùng lưu lượng phương tiện ngày càng tăng cũng khiến kênh Chợ Gạo đối mặt với tình trạng bồi lắng, sạt lở và quá tải. Một số đoạn từng xảy ra ùn tắc khi nhiều tàu lớn cùng lưu thông, đặc biệt trong điều kiện thủy triều xuống thấp.

Để đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng, tuyến kênh đã được đầu tư nâng cấp qua nhiều giai đoạn. Giai đoạn 1 hoàn thành năm 2015. Đến cuối năm 2021, dự án nâng cấp giai đoạn 2 tiếp tục được triển khai với tổng mức đầu tư khoảng 1.335 tỷ đồng, trong đó có hạng mục nạo vét gần 9,85km lòng kênh.

Những dự án này giúp cải thiện điều kiện lưu thông, giảm ùn tắc và nâng khả năng vận chuyển hàng hóa trên tuyến.

Từ gần 900.000m³ đất được đào bằng sức người vào cuối thế kỷ XIX đến một tuyến giao thông đường thủy được đầu tư, nâng cấp, kênh Chợ Gạo đã trải qua gần 150 năm lịch sử.

Con kênh từng được mở để rút ngắn đường vận chuyển lúa gạo về Sài Gòn nay vẫn là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới giao thông của Đồng bằng sông Cửu Long, tiếp tục đưa nông sản từ vùng sản xuất đến các trung tâm tiêu thụ, chế biến và xuất khẩu.