Huy động hơn 80.000 nhân công khoét đất, đào kênh, xây dựng 'đại công trình' dài gần 100km, giữ vai trò chiến lược suốt 2 thế kỷ

Tuyến kênh nối Châu Đốc với Hà Tiên, mở đường thủy qua vùng biên giới Tây Nam

Kênh Vĩnh Tế là công trình đào nối sông Châu Đốc với sông Giang Thành, kéo dài từ Châu Đốc đến Hà Tiên, chạy gần đường biên giới Việt Nam - Campuchia.

Công trình được hình thành vào đầu thế kỷ XIX, trong quá trình triều Nguyễn tổ chức khai phá và quản lý vùng đất phía Tây Nam.

Tên gọi Vĩnh Tế được cho là gắn với Châu Thị Tế, vợ của Nguyễn Văn Thoại, người trực tiếp tổ chức và chỉ huy việc đào kênh. Sau hơn hai thế kỷ, tên gọi này vẫn được sử dụng cho tuyến thủy đạo và trở thành một địa danh quen thuộc tại khu vực Châu Đốc, biên giới Tây Nam.

Đầu thế kỷ XIX, hệ thống đường bộ ở Nam Bộ còn hạn chế, trong khi sông ngòi giữ vai trò chính trong việc đi lại và vận chuyển. Châu Đốc và Hà Tiên nằm ở hai địa bàn có vị trí quan trọng, nhưng việc kết nối giữa hai nơi phụ thuộc nhiều vào các dòng chảy tự nhiên.

Trong bối cảnh đó, việc đào một tuyến nối trực tiếp giữa hai khu vực được đặt ra nhằm rút ngắn hành trình đường thủy, tạo điều kiện đưa người và hàng hóa qua lại, đồng thời phục vụ quá trình khai khẩn đất đai.

Sau khi thành Châu Đốc được xây dựng, nhu cầu mở đường thủy về Hà Tiên được chú trọng hơn. Năm 1819, dưới thời vua Gia Long, công trình bắt đầu được triển khai. Nguyễn Văn Thoại - thường được biết đến với tên Thoại Ngọc Hầu, giữ vai trò tổ chức và chỉ huy.

Trước đó, ông đã tham gia thực hiện một số công trình thủy lợi tại Nam Bộ. Kinh nghiệm về khảo sát địa hình, huy động nhân lực và tổ chức thi công được áp dụng vào dự án mới. Do phạm vi xây dựng rộng, việc đào được chia thành nhiều đoạn và tiến hành theo từng đợt.

Hơn 80.000 lượt nhân công đào kênh bằng sức người trong suốt 5 năm

Không có máy móc cơ giới, lực lượng tham gia phải thực hiện phần lớn công việc bằng các dụng cụ đơn giản như cuốc, xẻng và mai. Đất được đào khỏi lòng kênh rồi đưa lên bờ bằng sức người hoặc những phương tiện thô sơ.

Việc xác định hướng đào trên một vùng đất rộng cũng đòi hỏi phương pháp riêng. Những điểm mốc trên địa hình được sử dụng để giữ trục công trình. Một số tư liệu ghi nhận người xưa dùng cọc tiêu và ánh sáng vào ban đêm để xác định phương hướng, sau đó triển khai đào theo từng đoạn.

Công việc bắt đầu vào năm 1819 nhưng không diễn ra liên tục. Sau đợt đầu, quá trình thi công có thời gian gián đoạn và được tiếp tục vào năm 1823 với lực lượng lớn hơn. Những phần còn lại được hoàn thiện trong năm 1824, đến tháng 5 thì công trình cơ bản hoàn thành.

Tổng cộng hơn 80.000 lượt người đã tham gia các đợt đào. Thành phần chủ yếu gồm binh lính và dân phu được huy động từ nhiều nơi. Đây là tổng số lượt nhân lực trong toàn bộ thời gian thực hiện, không phải số người có mặt cùng lúc tại công trường.

Sau khi hoàn thành, công trình có chiều dài khoảng 87km theo một số ghi chép, rộng trung bình khoảng 30m và sâu hơn 2,5m. Tùy cách xác định phạm vi, chiều dài toàn tuyến hiện được giới thiệu ở mức gần 100km. Trong đó, có những đoạn tận dụng địa hình và dòng chảy tự nhiên, nhưng cũng có nhiều phần phải mở mới hoàn toàn.

Khối lượng đào đất lớn cùng điều kiện tự nhiên khiến việc thi công gặp nhiều trở ngại. Người lao động phải làm việc trong môi trường nóng ẩm, điều kiện ăn ở hạn chế và đối mặt với bệnh tật, địa hình phức tạp. Công tác hậu cần vì thế được triển khai song song với việc đào, từ cung cấp lương thực, nước uống đến bố trí nơi nghỉ và chăm sóc người bệnh.

Khi hoàn thành, Vĩnh Tế mở ra tuyến đi bằng đường thủy giữa Châu Đốc và Hà Tiên. Trong thời kỳ phương tiện đường bộ còn ít, đây là phương thức quan trọng để vận chuyển lương thực, hàng hóa và con người giữa các địa bàn.

Hơn 2 thế kỷ phát huy vai trò giao thông, thủy lợi và quản lý vùng biên

Vị trí sát vùng biên khiến Vĩnh Tế sớm gắn với hoạt động quản lý địa bàn. Tuyến thủy đạo tạo điều kiện di chuyển lực lượng và vật tư, đồng thời kết nối các điểm dân cư dọc biên giới. Trong những giai đoạn chiến tranh sau này, khu vực này tiếp tục có vai trò trong hoạt động vận tải và quân sự.

Khi nhu cầu phát triển sản xuất tăng lên, chức năng của công trình không chỉ dừng ở vận chuyển. Nguồn nước từ hệ thống sông và kênh được khai thác để phục vụ canh tác, tiêu thoát nước và cải tạo đất. Sự mở rộng của mạng lưới thủy lợi từng bước thay đổi điều kiện sản xuất tại nhiều địa bàn thuộc vùng Tứ giác Long Xuyên.

Sau năm 1975, quá trình khai thác Tứ giác Long Xuyên tiếp tục được đẩy mạnh. Nhiều tuyến dẫn nước và tiêu thoát kết nối với Vĩnh Tế được xây dựng, mở rộng nhằm phục vụ sản xuất nông nghiệp. Cùng với đó, các khu dân cư ven bờ phát triển, hình thành mạng lưới sinh hoạt và trao đổi hàng hóa gắn với đường thủy.

Qua nhiều thập niên, diện mạo hai bên bờ thay đổi đáng kể. Những khu vực từng là vùng đất khó khai thác dần được đưa vào sản xuất, trong khi hệ thống giao thông đường bộ ngày càng phát triển khiến vai trò vận tải của kênh thay đổi so với thời điểm mới hình thành.

Năm 2025, kênh Vĩnh Tế được công nhận là Di tích lịch sử cấp tỉnh. Việc xếp hạng ghi nhận giá trị của công trình trong lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Tây Nam, đồng thời tạo cơ sở cho việc bảo tồn và giới thiệu một công trình được xây dựng từ đầu thế kỷ XIX.

Hiện nay, kênh Vĩnh Tế vẫn là một phần của mạng lưới thủy văn và thủy lợi tại địa phương. Chức năng của công trình đã thay đổi theo từng giai đoạn, từ mở đường vận tải, hỗ trợ quản lý vùng biên đến phục vụ sản xuất và đời sống dân cư.

Với việc được công nhận là di tích, tuyến kênh đồng thời trở thành một địa điểm phản ánh quá trình khai phá và biến đổi của vùng đất Tây Nam trong hơn 2 thế kỷ.