Đào tuyến đường thủy dài 900km xuyên Đại Tây Dương để xây công trình kết nối ra biển, kỳ vọng giảm 60% chi phí vận chuyển, vốn đầu tư hơn 21.000 tỷ đồng

Theo Trade Finance Global, lễ động thổ hành lang hàng hải Saint Louis-Ambidédi đã được tổ chức vào tháng 4/2026. Dự án sẽ biến sông Senegal thành tuyến vận tải thương mại dài gần 900km, kết nối cảng Saint Louis bên bờ Đại Tây Dương của Senegal với thành phố Ambidédi thuộc vùng Kayes của Mali.

Dự án do Tổ chức Phát triển sông Senegal (OMVS) và đơn vị vận hành SOGENAV triển khai, với sự tham gia của Mali, Senegal, Mauritania và Guinea.

Tổng vốn đầu tư vượt 800 triệu USD (tương đương hơn 21.000 tỷ đồng), bao gồm nạo vét luồng lạch, lắp đặt hệ thống tín hiệu hàng hải, xây dựng các cảng sông hiện đại, trung tâm logistics và hạ tầng kết nối với biển tại Saint Louis.

Các nghiên cứu sơ bộ cho thấy vận tải đường thủy có thể giúp Mali giảm tới 60% chi phí logistics so với các tuyến vận tải đường bộ hiện nay.

Bài toán nan giải của quốc gia không có biển

Mali là quốc gia lớn thứ 8 châu Phi với diện tích khoảng 1,24 triệu km². Tuy nhiên, việc không có đường bờ biển từ lâu đã trở thành một bất lợi kinh tế mang tính cấu trúc. Điều đó đồng nghĩa mọi hoạt động xuất khẩu đều phải đi qua lãnh thổ ít nhất một quốc gia khác trước khi tiếp cận được cảng biển.

Hiện nay, các tuyến xuất khẩu quan trọng nhất của Mali đều phụ thuộc vào vận tải đường bộ. Hàng hóa phải được vận chuyển khoảng 1.200km đến cảng Abidjan của Bờ Biển Ngà, 1.300km đến cảng Dakar của Senegal hoặc qua tuyến đường đến Conakry của Guinea.

Những hành trình này thường xuyên đối mặt với các rủi ro như trạm kiểm soát dày đặc, các khoản phí không chính thức, đình công tại cảng biển, bất ổn chính trị xuyên biên giới và hệ thống hạ tầng xuống cấp.

Theo Trade Finance Global, những yếu tố này đã nhiều lần gây gián đoạn hoạt động thương mại của Mali và làm tăng chi phí trong hầu hết các hợp đồng xuất khẩu.

Vàng, bông và khoáng sản có thể hưởng lợi lớn

Vàng hiện chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của Mali. Năm 2024, quốc gia này sản xuất khoảng 60 tấn vàng, đứng thứ 3 châu Phi và thứ 9 thế giới, mang về gần 3 tỷ USD doanh thu xuất khẩu.

Do vàng có giá trị rất cao trên mỗi đơn vị khối lượng nên chi phí vận chuyển không ảnh hưởng quá lớn đến khả năng cạnh tranh.

Tuy nhiên, ngoài vàng, Mali còn xuất khẩu bông, gia súc, quặng sắt, phosphate và nhiều mặt hàng nông nghiệp khác, những lĩnh vực chịu ảnh hưởng rất lớn từ chi phí vận chuyển.

Trong khi đó, vận tải đường thủy được xem là một trong những phương thức vận chuyển rẻ nhất thế giới tính trên mỗi tấn hàng hóa và mỗi km vận chuyển.

Nếu chi phí logistics thực sự giảm tới 60% như kỳ vọng, nhiều ngành kinh tế hiện đang hoạt động với biên lợi nhuận rất thấp có thể trở nên cạnh tranh hơn đáng kể trên thị trường quốc tế.

Thành công phụ thuộc vào khả năng duy trì hoạt động lâu dài

Dù vậy, dự án cũng đối mặt nhiều thách thức.

Sông Senegal có mực nước thay đổi mạnh theo mùa. Giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 10 thường xuất hiện lũ lớn, trong khi những tháng còn lại lại xảy ra tình trạng khô hạn. Ngoài ra, các bãi cát di động trên sông cũng đòi hỏi hoạt động nạo vét thường xuyên để duy trì khả năng lưu thông cho tàu thương mại.

OMVS không phải là tổ chức mới trong khu vực. Được thành lập từ năm 1972, tổ chức này đã điều phối nhiều dự án thủy điện, thủy lợi và giao thông xuyên biên giới.

Đập Manantali được xây dựng từ thập niên 1980 với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới đã giúp điều tiết một phần dòng chảy của con sông, nhưng chưa thể loại bỏ hoàn toàn các biến động theo mùa.

Bởi vậy, thành công của dự án không chỉ phụ thuộc vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng ban đầu mà còn nằm ở khả năng duy trì nạo vét thường xuyên, vận hành hiệu quả các cảng sông và kết nối đồng bộ với hệ thống đường bộ, đường sắt.

Không chỉ là dự án giao thông

Dự án xuất hiện trong bối cảnh khu vực Sahel đang trải qua giai đoạn bất ổn chính trị sâu sắc.

Mali đã trải qua hai cuộc đảo chính quân sự vào các năm 2020 và 2021, chấm dứt hợp tác quân sự với Pháp, yêu cầu quân đội Pháp rút khỏi nước này và tăng cường quan hệ với Nga.

Năm 2023, Mali cùng Niger và Burkina Faso tuyên bố rời khỏi Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Tây Phi (ECOWAS), làm gia tăng những lo ngại về tự do lưu thông hàng hóa và các thỏa thuận quá cảnh trong khu vực.

Trong bối cảnh đó, hành lang sông Senegal không chỉ là một dự án hạ tầng đơn thuần mà còn được xem là nỗ lực giúp Mali giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải đường bộ đi qua những quốc gia có thể chịu tác động từ khủng hoảng chính trị hoặc an ninh.

Có thể tái định hình thương mại Tây Phi

Theo đánh giá của Trade Finance Global, lợi ích của dự án không chỉ giới hạn ở Mali.

Hai quốc gia không giáp biển khác là Burkina Faso và Niger cũng có thể hưởng lợi nếu mô hình vận tải mới dựa trên đường thủy, cảng sông và kết nối đa phương thức được triển khai thành công.

Theo Global Finance Magazine, hành lang đường thủy trị giá 800 triệu USD này có khả năng tái định hình cấu trúc thương mại của cả Tây Phi.

Nói cách khác, đây không chỉ là câu chuyện vận chuyển hàng hóa, mà còn là nỗ lực thay đổi cách khu vực nội địa của châu Phi kết nối với các tuyến thương mại toàn cầu.

Tuy nhiên, thành công cuối cùng vẫn phụ thuộc vào ba yếu tố then chốt: sự ổn định chính trị của các quốc gia tham gia, khả năng duy trì nguồn vốn trong nhiều năm và hiệu quả vận hành thực tế của hệ thống cảng khi dự án hoàn thành.

Viên gạch đầu tiên đã được đặt xuống vào tháng 4/2026. Điều còn lại là liệu hành lang này có thể biến những lời hứa về giảm chi phí logistics thành một hệ thống hạ tầng hoạt động hiệu quả hay không.