Đời thường ở Hormuz: Những số phận mắc kẹt giữa chiến tranh và dầu mỏ

Một ngày sau khi lực lượng Mỹ tấn công đảo Qeshm ở Eo biển Hormuz, Ali - một chủ khách sạn - nói rằng có lẽ anh sẽ không đi bơi như thường lệ. Các cuộc không kích của Mỹ vào đêm 11/6 là đợt tấn công thứ hai chỉ trong hai ngày. Ali nghe và cảm nhận rõ từng tiếng nổ.

“Tôi hơi sợ ra biển lúc này. Những cuộc tấn công tối qua khiến tôi lo lắng. Nhưng dù sao tôi vẫn muốn ở đây hơn là quay lại Tehran”, Ali nói qua điện thoại. Anh không muốn nêu đầy đủ tên vì việc trao đổi với truyền thông nước ngoài tại Iran khá nhạy cảm.

Ali là một trong hàng trăm người Tehran trong những năm gần đây đã tìm đến Qeshm như một “ngôi nhà thứ hai”. Qeshm là đảo lớn nhất của Iran ở Vịnh Ba Tư, nằm tại đầu đông bắc của Eo biển Hormuz.

Sau khi các lệnh trừng phạt của Mỹ được tái áp đặt và siết chặt từ năm 2018 dưới thời Tổng thống Donald Trump, tầng lớp trung lưu Iran ngày càng khó chi trả cho các kỳ nghỉ ở nước ngoài. Các điểm du lịch nội địa truyền thống ở bờ biển Caspian trở nên quá tải, khiến nhiều người trẻ Iran, đặc biệt là những người có học thức, sự nghiệp ổn định hoặc tài chính vững, tìm đến Qeshm như một nơi trú ẩn yên bình.

Tuy nhiên, Qeshm và Eo biển Hormuz từ lâu đã là một trạm giao thương thiết yếu. Từ Vương quốc Ormus được hình thành vào thế kỷ 11, cho đến thời các thương nhân Bồ Đào Nha xuất hiện vào thế kỷ 16, nơi đây từng là trung tâm thương mại sầm uất. Người Bồ Đào Nha từng chiếm đóng đảo Hormuz và cả Qeshm; các pháo đài của họ vẫn còn tồn tại gần 500 năm sau.

Đến cuối thế kỷ 19, vẻ huy hoàng đó đã suy tàn. Một ghi chép năm 1894 của Hội Địa lý Hoàng gia Anh mô tả Hormuz từng là một trong những trung tâm thương mại quan trọng nhất ở phương Đông, gắn với sự giàu có và tráng lệ. Nhưng vào thời điểm đó, Hormuz chỉ còn là “một cái tên”, với những tàn tích đổ nát, vài túp lều của ngư dân và một nhóm lính Ba Tư canh giữ tù nhân.

Ngày nay, Eo biển Hormuz có lẽ là một trong những vùng biển nổi tiếng nhất thế giới. Việc tuyến đường này bị đóng cửa suốt mấy tháng nay đã làm chao đảo kinh tế toàn cầu. Một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột được ký ngày 17/6, trong đó có cam kết mở lại tuyến hàng hải này.

Nhưng Hormuz không chỉ là chiến tranh, tàu chở dầu hay các bài đăng của ông Trump trên Truth Social. Đối với cư dân địa phương, đây là không gian sống, sinh kế và ký ức gia đình.

Phần lớn người dân trên các đảo thuộc cộng đồng Sunni thiểu số ở Iran. Họ phụ thuộc vào các công việc gắn trực tiếp với eo biển như đánh bắt cá, vận tải biển, buôn bán phi chính thức và cả buôn lậu. Theo Mohammad, một nhạc sĩ sống ở Bandar Abbas có gia đình gốc Qeshm, nhiều người địa phương đã đón nhận làn sóng du lịch và sự “thời thượng hóa” của hòn đảo vì nó tạo thêm việc làm.

Dù một số người bảo thủ và sùng đạo nhìn sự gia tăng du lịch với thái độ dè chừng, nhiều người khác lại coi đây là cơ hội. Mohammad nói rằng cần tạo môi trường phù hợp để du lịch phát triển, vì điều đó rất quan trọng với khu vực.

Gia đình Mohammad sống gắn bó với biển qua nhiều thế hệ. Tổ tiên anh từng làm việc trên những con thuyền gỗ chở hàng gọi là lenj, vận chuyển hàng hóa giữa Qeshm, Bandar Abbas và các thành phố cảng dọc bờ Vịnh Ba Tư của Iran.

“Biển không chỉ là phong cảnh hay ranh giới địa lý với tôi. Nó là một phần của đời sống hằng ngày và bản sắc gia đình. Nó lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ trước”, Mohammad nói.

Trước thời đại dầu mỏ, Eo biển Hormuz là trung tâm trao đổi gia vị, vải vóc, ngọc trai và cả văn hóa. Nhiều thế hệ cư dân ở đây lớn lên với cảm giác mình nằm ở trung tâm của một mạng lưới kết nối giữa các gia đình Iran và các cộng đồng Ả Rập vùng Vịnh ở Dubai, Sharjah hay Muscat. Với nhiều gia đình, các thành phố cảng bên kia bờ biển quen thuộc không kém gì các thành phố trên đất liền Iran.

Chiến tranh đã cắt đứt phần nào sự gần gũi và cộng sinh kéo dài nhiều thế kỷ ấy. Theo Mohammad, các cộng đồng sống ở cảng và đảo trong khu vực eo biển luôn là những người đầu tiên chịu thiệt hại khi khủng hoảng quân sự và an ninh nổ ra.

“Với người Bandar Abbas, giá trị của Eo biển Hormuz không chỉ nằm ở các tàu chở dầu đi qua. Giá trị của nó nằm ở những con người đã sống hai bên bờ nước suốt nhiều thế kỷ, buôn bán với nhau, có quan hệ gia đình và học hỏi lẫn nhau”.

Ali cũng thuộc nhóm những người tìm đến Qeshm để thoát khỏi sự ngột ngạt của Tehran. Khi căng thẳng với phương Tây gia tăng và các cuộc biểu tình chống chính phủ khiến không khí chính trị ở Iran thêm nặng nề, Qeshm trở thành một nơi đối lập hoàn toàn với thủ đô: ít khói bụi, ít kẹt xe, ít áp lực hơn.

Khi Ali mở khách sạn, lượng khách từ các đô thị Iran và cộng đồng Iran hải ngoại tăng mạnh, trong đó có cả người Iran sống ở Mỹ. Anh kể rằng có một gia đình giàu có từng bay thẳng từ Dubai bằng máy bay riêng để đến khách sạn của anh. Trong khoảng 5 năm qua, khách sạn gần như luôn kín phòng - cho đến khi chiến tranh bùng nổ vào tháng 2.

Qeshm có vẻ đẹp tự nhiên đặc biệt. Nơi đây có rừng ngập mặn được bảo vệ, các đầm nước để chèo ván, những vùng biển trong xanh và các vịnh nhỏ kín đáo. Thung lũng Sao là khu vực gồm các hẻm núi, cột đá bị bào mòn và cảnh quan rộng lớn, nơi bầu trời đêm hiện lên rất rõ. Ẩm thực địa phương cũng phản ánh lịch sử giao thương, với các món cá mú nướng, sò móng tay, hoặc tôm dopiaza mang dấu ấn liên hệ lâu đời với Nam Á.

Nhưng tất cả những điều đó đã bị chiến tranh làm gián đoạn. “Qeshm đã trở nên rất thịnh hành trong vài năm qua, và người dân địa phương vui vì có thêm việc làm”, Ali nói. “Bây giờ mọi thứ sụp đổ. Nó bị phá hỏng rồi”. Thu nhập của anh cạn kiệt, anh phải bán xe để duy trì nhà cửa và khách sạn, hiện sống nhờ tiền tiết kiệm.

Người dân địa phương còn gặp khó khăn hơn. Những người sống dựa vào biển hoặc ngành du lịch non trẻ gần như không có nguồn dự phòng. Các thương nhân và người vận chuyển bằng thuyền cũng ngại ra khơi vì lo nguy cơ bị tấn công.

Đối với hàng triệu người Iran sống xa Vịnh Ba Tư, Eo biển Hormuz trước đây thường là một nơi xa xôi, gắn với thương mại, sức mạnh của Iran tại vùng Vịnh và các nước Ả Rập láng giềng. Nhưng từ cuộc chiến Iran–Iraq năm 1980 và “cuộc chiến tàu chở dầu” sau đó, khu vực này đã trở thành tâm điểm chiến lược, đặc biệt vì tầm quan trọng của ngành dầu mỏ Iran.

Đến giữa năm 2026, Hormuz trở thành biểu tượng của một cuộc chiến làm đảo lộn đời sống của người Iran và cả các nước Ả Rập vùng Vịnh - những nước đồng minh của Mỹ và cũng chịu tác động từ các đòn trả đũa của Tehran.

Tại Minab, một thị trấn gần bờ đông của eo biển và cách Qeshm khoảng 40 phút đi xe và phà, một trường tiểu học bị phá hủy trong ngày đầu chiến tranh, khiến 120 trẻ em thiệt mạng. Chính quyền Iran quy trách nhiệm cho lực lượng Mỹ, dù Mỹ chưa công khai thừa nhận.

Sự kiện này gợi lại ký ức về chuyến bay Iran Air 655 năm 1988, khi một tàu chiến Mỹ bắn rơi máy bay chở khách của Iran trên Eo biển Hormuz, khiến 290 người thiệt mạng. Với nhiều người Iran, đây vẫn là một ký ức đau buồn gắn liền với khu vực này.

Sau gần bốn tháng chiến tranh, việc ký biên bản ghi nhớ và triển vọng chấm dứt giao tranh khiến vị trí của Eo biển Hormuz trong mắt thế giới thay đổi rõ rệt. Chiến tranh khiến cái tên Hormuz được nhận diện rộng rãi hơn, đồng thời củng cố niềm tin của giới lãnh đạo Iran và cư dân địa phương rằng eo biển này có tầm quan trọng chiến lược đặc biệt.

Ali cho rằng đây là một vùng biển nhỏ, khép kín và thân thuộc. Nhiều người dân địa phương tin rằng nó thuộc về Iran và Oman, nên hai nước nên có quyền thu phí tàu thuyền đi qua. Dù văn bản thỏa thuận cuối cùng không đề cập đến phí hay thuế hàng hải, Iran và Oman cho biết họ sẽ tự thúc đẩy các nỗ lực xác định cách quản lý hoạt động vận tải qua eo biển, bất chấp sự phản đối mạnh từ phương Tây.

Ali hoan nghênh khả năng chiến tranh kết thúc vì nó đã phá vỡ cuộc sống của anh. Tuy nhiên, anh vẫn lo lắng về tương lai chính trị của Iran. Ngày 12/6, sau khi ông Trump tuyên bố một thỏa thuận với Iran đã gần đạt được, Ali ra bờ biển cùng bạn bè. Khi ấy, anh cảm thấy việc xuống nước đã an toàn trở lại.