Đơn hàng đến tận tay nhưng doanh nghiệp Việt vẫn phải lắc đầu vì thiếu tiền
Nhiều doanh nghiệp Việt dù có đơn hàng xuất khẩu vẫn không đủ vốn để ứng trước chi phí nguyên liệu, nhân công và các chứng nhận quốc tế. Chuyên gia đề xuất mô hình tài chính hỗn hợp nhằm chia sẻ rủi ro, mở thêm cơ hội tiếp cận vốn cho doanh nghiệp.

Tại Diễn đàn Đầu tư Tác động “Mở khóa Thương mại và Chuỗi cung ứng” ngày 18/11, ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư Quỹ Đầu tư Tác động Impact Investment Exchange (IIX), chỉ ra nghịch lý xuất khẩu Việt Nam tăng trưởng mạnh nhưng vai trò của doanh nghiệp nội địa ngày càng thu hẹp.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu cả nước đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ, nhưng doanh nghiệp trong nước chỉ đóng góp 19,3%, trong khi khu vực FDI chiếm 80,7%. Tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp nội địa giảm từ 27,9% năm 2024 xuống 24,5% năm 2025.
Không chỉ hạn chế về xuất khẩu, mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt cũng suy giảm. Theo các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), năm 2023 chỉ 18% doanh nghiệp nội địa có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu, giảm 17 điểm phần trăm so với năm 2009. Chênh lệch năng suất giữa doanh nghiệp trong nước và khối FDI lên tới 70%.
Theo ông Robert Kraybill, các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, dữ liệu phát thải, chứng nhận và quản trị đang khiến chi phí tham gia thị trường quốc tế tăng lên. Trong khi đó, doanh nghiệp phải đầu tư trước cho hệ thống quản trị và kiểm soát dữ liệu, còn nguồn thu từ đơn hàng có thể chỉ đến sau nhiều tháng.
Áp lực này càng lớn với doanh nghiệp nhỏ và vừa khi khả năng tiếp cận tín dụng còn hạn chế. Dẫn số liệu ADB, ông cho biết khoảng 62% nhu cầu vốn của nhóm doanh nghiệp này tại Việt Nam chưa được đáp ứng. Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam năm 2025 của VCCI cũng ghi nhận 75,5% doanh nghiệp khảo sát không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm.
Tài chính hỗn hợp, chia sẻ rủi ro theo đơn hàng
Để tháo gỡ điểm nghẽn, ông Robert Kraybill đề xuất phát triển các gói tài chính hỗn hợp, kết hợp vốn thương mại, vốn ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, tài trợ theo đơn đặt hàng và hỗ trợ kỹ thuật.
Mô hình này hướng tới phân bổ lại rủi ro giữa ngân hàng, nhà đầu tư, người mua và nhà sản xuất, thay vì để doanh nghiệp cung ứng tự gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi. Nguồn vốn được thiết kế xuyên suốt các giai đoạn từ xây dựng năng lực, chuẩn bị đầu tư đến triển khai và mở rộng quy mô.
Thực tế từ Dự án “Sẵn sàng cho Đầu tư Tác động tại Việt Nam” (IIRV), triển khai giai đoạn 2022-2027, cho thấy mô hình bước đầu phát huy hiệu quả khi hỗ trợ khoảng 250 doanh nghiệp Việt Nam và huy động khoảng 12,75 triệu USD vốn tư nhân.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trịnh Công Qui, Nhà sáng lập kiêm CEO Công ty Cổ phần Giải pháp BioWraps, cho biết doanh nghiệp xuất khẩu thường phải ứng trước chi phí nguyên liệu, nhân công và kiểm nghiệm quốc tế, trong khi thời gian chờ thanh toán có thể kéo dài 60-90 ngày.

Theo ông, cần gắn hoạt động chuẩn bị năng lực gọi vốn với cam kết thu mua dài hạn và cơ chế tài trợ theo đơn đặt hàng. Việc kết nối đầu tư nên hướng đến những hợp đồng thương mại cụ thể, thay vì chỉ dừng ở giới thiệu doanh nghiệp với nhà đầu tư.
Ông cho rằng nếu vốn ưu đãi chỉ giúp giảm lãi suất mà không giải quyết được yêu cầu tài sản bảo đảm, thời điểm giải ngân và thời hạn thanh toán, doanh nghiệp vẫn có thể bỏ lỡ cơ hội kinh doanh. Ngược lại, khi đơn hàng được xác nhận, tổ chức bảo lãnh chia sẻ một phần rủi ro và bên cấp vốn thẩm định dựa trên dòng tiền dự kiến, khả năng tiếp cận vốn sẽ thực chất hơn.
Vốn phải đi cùng nâng cấp năng lực doanh nghiệp
Bên cạnh nguồn vốn, doanh nghiệp cần nâng cao năng lực vận hành và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của đối tác quốc tế.
Ông Jack Nguyễn, Tổng giám đốc Ascentium Vietnam, cho biết các thương hiệu quốc tế ngày càng chú trọng tính ổn định trong vận hành, dữ liệu minh bạch, khả năng đo lường các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị (ESG), cũng như triển vọng hợp tác dài hạn.
Ông đề xuất doanh nghiệp triển khai lộ trình nâng cấp theo từng giai đoạn: rà soát mức độ tuân thủ trong 0-6 tháng, hoàn thiện chứng nhận và truy xuất nguồn gốc trong 6-18 tháng, sau đó xây dựng quan hệ đối tác dài hạn trong 18-36 tháng. Nguồn tài trợ cũng cần được phân bổ tương ứng với từng bước nâng cấp để giảm áp lực đầu tư ban đầu.
Trong khi đó, ông Jim Nickel, Đại sứ Canada tại Việt Nam, cho biết khoảng trống tài chính hằng năm của nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa tại Việt Nam ước tính khoảng 24 tỷ USD. Theo ông, vốn hỗ trợ phát triển chính thức và đầu tư tác động cần đóng vai trò xúc tác để huy động thêm nguồn lực tư nhân, đồng thời củng cố năng lực cho toàn bộ chuỗi giá trị.
Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC) cũng đề xuất gắn nguồn vốn với các quan hệ cung ứng theo đơn hàng, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn hóa chứng nhận, xuất xứ, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu ESG.
Các ý kiến tại diễn đàn cho rằng hiệu quả của tài chính hỗn hợp không chỉ nằm ở số vốn huy động hay mức lãi suất ưu đãi, mà còn ở khả năng giúp doanh nghiệp vượt qua các vòng thẩm định, thực hiện được hợp đồng, duy trì khách hàng và gia tăng giá trị giữ lại trong nước.