Gần 50 năm trước, Việt Nam là quốc gia đầu tiên của châu Á chế tạo thành công máy vi tính, lập nên kỳ tích chưa từng có

Vào những năm sau hòa bình, bối cảnh kinh tế đất nước vấp phải nhiều khó khăn. Cơ sở vật chất nghiên cứu thiếu thốn, linh kiện điện tử khan hiếm cùng với tác động từ chính sách cấm vận khiến việc tiếp cận công nghệ tin học phương Tây gần như là điều không tưởng.

Thời điểm này, ngành máy tính thế giới vẫn bị thống trị bởi các hệ thống máy tính khổng lồ (Mainframe) kềnh càng, tiêu tốn nhiều điện năng và đòi hỏi diện tích lắp đặt lớn.

Tại Hà Nội, căn hầm rộng khoảng 200m² ở Núi Cung (ngõ 189 Hoàng Hoa Thám, phường Ngọc Hà), vốn do Phòng Toán học tính toán thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước quản lý dưới sự lãnh đạo của GS. Phan Đình Diệu, là nơi đặt hệ thống máy tính ODRA-1304 do Ba Lan sản xuất từ năm 1974.

Hệ thống này chiếm trọn không gian căn hầm, từng đảm nhận việc tổng hợp dữ liệu cuộc Tổng điều tra dân số miền Bắc. Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng đến tận nơi làm việc và kiểm tra công tác xử lý số liệu.

Cuối năm 1976, Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển được thành lập trên cơ sở sáp nhập Phòng Toán học tính toán và Ban Điều khiển học, do GS. Phan Đình Diệu làm Viện trưởng. Đứng trước lực lượng cán bộ phần lớn còn trẻ, GS. Phan Đình Diệu đã đặt trọn niềm tin vào thế hệ tiếp nối.

Bước ngoặt lớn diễn ra vào tháng 11/1976 khi chuyên gia tin học người Pháp Alain Teissonnière sang Việt Nam. Trước đó, ông Alain đã chủ động gửi thư cho Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước đề xuất hợp tác và chuyển giao công nghệ.

Trong hơn 2 tháng ở Hà Nội, buổi sáng ông giảng dạy kiến thức vi xử lý cho 54 cán bộ từ 7 cơ quan, trường đại học. Buổi chiều, ông cùng nhóm gần 20 kỹ sư trẻ trực tiếp thực hành lắp ráp máy tính trong hai gian phòng cấp 4 chật hẹp tại Núi Cung. Alain thậm chí còn tự bỏ tiền túi mua linh kiện, tài liệu quý hiếm từ Mỹ và dự báo rằng chip vi xử lý nhỏ gọn sẽ sớm thay thế các hệ thống máy tính lớn.

Được biết, nhóm nghiên cứu gồm các cán bộ trẻ như Nguyễn Gia Hiểu, Nguyễn Chí Công, Huỳnh Thúc Cước, Nguyễn Trung Đồng, Đặng Văn Đức, Phí Mạnh Lợi, Nghiêm Mỹ, Phạm Quang Oai, Nguyễn Văn Tam, Phan Minh Tân, Đỗ Đình Phú, Trần Bá Thái, Lê Võ Bạch Thông, Nguyễn Chí Thức, Bùi Xuân Vinh cùng một số đồng nghiệp khác. Mục tiêu của nhóm là chế tạo chiếc máy tính dùng bộ vi xử lý Intel 8080A.

Quá trình chế tạo đối mặt với vô vàn trở ngại. Việt Nam chưa có công nghệ làm mạch in nhiều lớp và không được hàn trực tiếp lên vi mạch. Nhóm phải dùng phương pháp quấn dây điện (wrapping) nối các chân cắm. Máy không có bàn phím hay màn hình. Dữ liệu đầu vào phải nhập từng bit bằng các công tắc thủ công, kết quả hiển thị qua các đèn LED (diode phát quang). Bộ nhớ RAM chỉ vỏn vẹn vài KB và máy hoạt động ở tần số 2MHz.

TS. Nguyễn Chí Công chia sẻ về hoàn cảnh lúc đó trên báo chí năm 2020: "Thời gian nghiên cứu, lắp ráp, thử nghiệm, căn chỉnh đều rất ngắn; điện thì không ổn định, có thể bị cắt bất kỳ lúc nào, chúng tôi lại chưa từng được sờ đến những chip hiện đại như thế, chỉ sợ hỏng do tĩnh điện hoặc sốc điện. Mặt khác, phải thực hiện mấy bìa RAM mới được vỏn vẹn vài kB, ngày đó chưa có RAM động mà mỗi chip RAM tĩnh chỉ chứa mấy trăm bit”.

Sau nhiều nỗ lực, cỗ máy mang tên FT8080 (sau đổi tên thành VT80) đã chính thức vận hành thành công. Sự ra đời của VT80 đánh dấu chiếc máy vi tính để bàn đầu tiên của Việt Nam cũng như châu Á, xuất hiện cùng thời điểm với dòng máy Altair 8800 nổi tiếng tại phương Tây. VT80 đóng vai trò như một "cỗ máy cái" (hệ phát triển), giúp nhóm nghiên cứu nắm vững nguyên lý vận hành của bộ vi xử lý để tự làm chủ công nghệ.

Từ nền tảng VT80, nhóm tiếp tục chế tạo gần chục chiếc tương tự để chuyển giao cho các cơ quan, đơn vị. Đầu năm 1978, TS. Nguyễn Chí Công cùng một số cán bộ sang Pháp thực tập.

Ông làm việc tại Trung tâm Nghiên cứu Triển khai của Công ty Điện lực Pháp (EDF), nghiên cứu thành công hệ phát triển cho chip Intel 8085 và ứng dụng vào dự án tự động hóa điều khiển lưới điện cao áp. Khi về nước, các kỹ sư đã dành dụm tiền lương trích ra mua vật tư, linh kiện mang về tiếp tục nghiên cứu.

Năm 1979, mẫu máy VT81 ra đời, được cải tiến bổ sung bàn phím và màn hình hiển thị cải biến từ chiếc tivi đen trắng nhãn hiệu Neptune. Cuối năm 1979, Phòng Kỹ thuật Vi xử lý được thành lập do TS. Nguyễn Gia Hiểu và TS. Nguyễn Chí Công phụ trách. Nhóm tiếp tục phát triển dòng máy VT82 có ổ đĩa mềm, chạy hệ điều hành CP/M80 và phục vụ việc xây dựng trình thông dịch cho ngôn ngữ "Basic Đồi Thông".

Những năm sau đó, nhóm nghiên cứu đã đưa máy tính VT82 vào ứng dụng thực tế tại xí nghiệp. Cuối năm 1981, máy VT82 cùng phần mềm quản lý vật tư ĐT82 được đưa vào vận hành thử nghiệm tại Nhà máy may Sinco và Xí nghiệp Điện tử Tân Bình ở TP. Hồ Chí Minh.

Các thế hệ máy tính tiếp nối như VT83, VT84, VT85, VT86 lần lượt xuất hiện, khẳng định bước chuyển dịch quan trọng từ nghiên cứu phòng thí nghiệm sang phục vụ quản lý sản xuất kinh tế.

Dù không thể sản xuất hàng loạt ở quy mô công nghiệp do hạn chế về nguồn vốn và bối cảnh lịch sử bấy giờ, công trình VT8X đã tạo nên nền móng tri thức và kinh nghiệm vô giá cho ngành tin học Việt Nam.

TS. Nguyễn Chí Công: Chân dung nhà khoa học tiên phong

TS. Nguyễn Chí Công là một trong những chuyên gia tin học hàng đầu, người đặt nền móng cho quá trình phát triển máy tính vi xử lý và mạng máy tính tại Việt Nam.

Ông được đồng nghiệp và giới chuyên môn đánh giá cao nhờ năng lực chuyên môn sâu rộng, tư duy sắc bén cùng tinh thần tự học, tự nghiên cứu bền bỉ trong những điều kiện khắc nghiệt nhất của lịch sử.

Từ một cán bộ nghiên cứu trẻ tại Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển năm 1973, ông đã trực tiếp tham gia chế tạo chiếc máy tính VT80 năm 1976 và giữ vai trò Đồng Phó Trưởng phòng Kỹ thuật Vi xử lý từ năm 1979.

Trong thời gian thực tập tại Pháp năm 1978, ông đã khẳng định năng lực chuyên môn khi xây dựng thành công hệ phát triển FT8085, được Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Triển khai thuộc EDF đưa vào ứng dụng trong dự án tự động hóa lưới điện cao áp.

Sau này, ông đảm nhận vai trò Trưởng tiểu ban mạng của Chương trình quốc gia về công nghệ thông tin. Sau khi bước vào thời kỳ đổi mới, ông cùng các đồng nghiệp tham gia sáng lập Công ty FPT. Hiện nay, TS. Nguyễn Chí Công đảm nhiệm vị trí Trưởng ban Kỹ thuật Tiêu chuẩn CNTT thuộc Viện Tiêu chuẩn Việt Nam, đồng thời là Tổng chủ biên bộ sách giáo khoa Tin học "Kết nối tri thức với cuộc sống".

TS. Nguyễn Chí Công luôn hướng tới việc tự lực tự cường và giải quyết các bài toán thực tiễn của đất nước. Ông luôn trăn trở về sự khác biệt giữa "công nghệ thông tin" và "công nghiệp thông tin", đồng thời nhấn mạnh vai trò làm chủ dữ liệu của người Việt.