Chuyên gia Phạm Chi Lan: Từ Vingroup, Viettel đến FPT, bên cạnh 'cánh chim đầu đàn', Việt Nam cần cả 'đàn sếu' phía sau

Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn khi dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Tính đến tháng 8/2026, tổng vốn FDI đăng ký đạt hơn 40,6 tỷ USD, trong đó vốn thực hiện đạt 17,25 tỷ USD.

Khác với giai đoạn trước, khi FDI chủ yếu dựa vào nhân công giá rẻ và ưu đãi đất đai, dòng vốn mới tập trung vào bốn lĩnh vực gồm bán dẫn và trí tuệ nhân tạo (AI), điện tử công nghệ cao, ô tô điện và năng lượng xanh, bất động sản đô thị thông minh. Sự xuất hiện của các lãnh đạo công nghệ, tài chính như Bill Gates, Jensen Huang, Tim Cook cùng việc mở rộng hiện diện của Tesla, Nvidia, Intel, Samsung và Amkor cho thấy vị thế mới của Việt Nam trên bản đồ kinh tế thế giới.

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đã vươn lên nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao và xếp thứ 7 toàn cầu về tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người trong 35 năm qua.

Tesla vào Việt Nam và bài toán cạnh tranh

Một dấu mốc đáng chú ý là Tesla chính thức thành lập pháp nhân thương mại tại Việt Nam vào giữa tháng 9/2026 với vốn ban đầu khoảng 3 triệu USD.

Đánh giá về sự kiện này trong talkshow "Tesla vào Việt Nam, cuộc chơi ô tô điện sẽ thay đổi ra sao" do VTC News thực hiện, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng quy mô vốn ban đầu cho thấy Tesla đang thăm dò thị trường thông qua kênh phân phối.

Theo bà, Tesla không chỉ xem Việt Nam là thị trường tiêu thụ mà còn là địa bàn chiến lược để xây dựng kênh phân phối cho Đông Nam Á và mở rộng sang các quốc gia Nam Á như Ấn Độ hay Indonesia, những thị trường mà doanh nghiệp Việt Nam như VinFast đã đi trước đầu tư.

Sự xuất hiện của Tesla sẽ gia tăng áp lực cạnh tranh đối với VinFast tại thị trường nội địa. Tuy nhiên, bà Phạm Chi Lan cho rằng đây vừa là thách thức, vừa là động lực để doanh nghiệp trong nước tiếp tục đổi mới.

Theo bà, trong kinh tế hiện đại, cạnh tranh và hợp tác luôn đi cùng nhau. Tesla có thế mạnh về công nghệ điều khiển, AI và xe tự lái, qua đó mở ra cơ hội hợp tác, cộng hưởng công nghệ với các tập đoàn Việt Nam như Vingroup hay FPT.

Liên hệ bài học “đứng trên vai người khổng lồ”, bà Phạm Chi Lan lưu ý doanh nghiệp Việt Nam muốn tận dụng được điểm tựa quốc tế thì trước hết phải có năng lực thực sự vững vàng, mang ý chí của một doanh nghiệp “nhỏ nhưng không được phép yếu”.

Từ “ưu đãi trước” sang “hậu ưu đãi”

Nhìn lại gần 40 năm thu hút FDI kể từ khi ban hành Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987, bà Phạm Chi Lan nhắc lại bài học Việt Nam từng trao quá nhiều ưu đãi trước khi nhà đầu tư thực hiện cam kết, nhưng kết quả chuyển giao công nghệ bằng 0.

Theo bà, Việt Nam hiện đã có vị thế mới và đủ quyền hạn để nói “không” với các dự án gây tổn hại môi trường, thâm dụng lao động giá rẻ hoặc khai thác xuất khẩu tài nguyên thô.

Bà cho rằng Việt Nam cần chuyển từ tư duy ưu đãi trước sang cơ chế “hậu ưu đãi”, tức chỉ trao ưu đãi khi nhà đầu tư thực hiện đúng và đủ cam kết về chuyển giao công nghệ, liên kết chuỗi giá trị với doanh nghiệp trong nước, đồng thời tuân thủ các tiêu chuẩn ESG và Net Zero.

Thực tế từ Intel, tập đoàn đầu tư vào Việt Nam từ năm 2006 với giá trị xuất khẩu lũy kế 90 tỷ USD và vừa hoàn tất bàn giao 31 thiết bị lắp ráp, kiểm định chip cho Khu công nghệ cao TP.HCM và Đại học Quốc gia Hà Nội, cùng Bosch với hơn 4.000 kỹ sư Việt Nam và 800 bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ, cho thấy các tập đoàn công nghệ cao có thể cam kết lâu dài nếu môi trường thể chế minh bạch và nhất quán.

Bên cạnh thu hút các tập đoàn đa quốc gia, bà Phạm Chi Lan nhấn mạnh Nhà nước cần trở lại với chính sách hỗ trợ trực tiếp cho doanh nghiệp trong nước đủ sức phát triển công nghiệp phụ trợ.

Từ bài học của ngành dệt may, cơ khí khi Việt Nam từng chật vật ở những khâu đơn giản nhất, bà cho rằng với các lĩnh vực công nghệ cao như ô tô điện, bán dẫn và AI, cần có hỗ trợ thực chất cho những doanh nghiệp tiên phong như Vingroup, Viettel, FPT, CMC hay Biti's.

Bà dẫn lại quy luật phát triển của các nền kinh tế tiên tiến: bên cạnh những “cánh chim đầu đàn” phải có cả một “đàn sếu bay cùng” ở các tầng phụ trợ thứ 2, thứ 3.

Với gần 1 triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs), bà Phạm Chi Lan cho rằng điểm tựa lớn của Việt Nam nằm ở thế hệ doanh nhân trẻ và lực lượng startup mới, những người chủ động áp dụng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và quản trị ESG ngay từ khi khởi nghiệp.

Sự chuyển giao thế hệ tại các doanh nghiệp gia đình, điển hình như Biti's, khi thế hệ trẻ áp dụng mô hình quản trị hiện đại “doanh nghiệp hạnh phúc” và tạo ra các dòng sản phẩm giá trị gia tăng cao, cho thấy doanh nghiệp nội địa đang chuyển mình để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Với mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn và AI, bà Phạm Chi Lan cho rằng áp lực cạnh tranh thu hút nhân tài giữa các tập đoàn nước ngoài và doanh nghiệp trong nước là rất lớn.

Giải pháp không chỉ nằm ở đào tạo đại học hay việc FPT, CMC chủ động mở các trung tâm đào tạo, mà còn ở thu hút mạng lưới trí thức kiều bào Việt Nam ở nước ngoài. Sự trở về của các nhà khoa học như Giáo sư Trần Thanh Vân, Giáo sư Ngô Bảo Châu và Giáo sư Vũ Hà Văn tạo tác động quan trọng trong việc lôi kéo, dẫn dắt tri thức trẻ trong nước.

Về yếu tố giữ chân kỹ sư, bà Phạm Chi Lan khẳng định bên cạnh tiền lương, yếu tố then chốt là môi trường làm việc, giúp người lao động liên tục học hỏi, phát triển kỹ năng và cập nhật công nghệ mới. Bài học từ Bosch, nơi giữ chân 4.000 kỹ sư Việt Nam nhờ môi trường làm việc sáng tạo, là kinh nghiệm thực tiễn cho cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Tựu trung, bà Phạm Chi Lan bày tỏ niềm tin vào mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam hình thành ít nhất 20 tập đoàn kinh tế lớn chủ động vươn ra quốc tế và làm chủ chuỗi giá trị toàn cầu, nối tiếp những thành công của Viettel hay Vinamilk.

Theo bà, để hiện thực hóa mục tiêu này, nền kinh tế cần tinh thần cởi mở, chấp nhận rủi ro và hoan nghênh thất bại như bài học từ “quốc gia khởi nghiệp” Israel. Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước cần xóa bỏ tư duy bảo hộ, vận hành theo cơ chế cạnh tranh bình đẳng và chủ động làm chủ các ngành kinh tế chiến lược.

Việc kết hợp chính sách ngoại giao công nghệ với các thể chế kiến tạo trong nước sẽ là bệ phóng quan trọng. Thu hút các tập đoàn toàn cầu mới chỉ là bước khởi đầu; điều quyết định là Việt Nam phải biến sự hiện diện của những “người khổng lồ” thành năng lực tự chủ nội tại, giúp doanh nghiệp Việt Nam không chỉ giữ vững “sân nhà” mà còn cạnh tranh bình đẳng trên trường quốc tế.