Tiến sĩ từng đưa Việt Nam trở thành nước thứ 3 trên thế giới đạt được thành tựu này, chỉ sau Pháp và Mỹ

Ghi dấu ấn Việt Nam trên bản đồ công nghệ toàn cầu

Sinh năm 1949 trong một gia đình trí thức tại đất Thăng Long, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công là cháu nội của nhà chí sĩ yêu nước Nguyễn Hữu Cầu, còn được biết đến với tên gọi “cụ cử Đông Tác” - một trong những người đặt nền móng cho phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Cha ông là Giáo sư Nguyễn Hữu Tảo, nhà giáo có nhiều đóng góp quan trọng cho sự nghiệp giáo dục của Việt Nam.

Lớn lên trong môi trường nho học, Nguyễn Chí Công sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học hỏi. Tuy nhiên, theo định hướng của người cha, con đường học tập và nghiên cứu của ông không đi theo truyền thống gia đình mà rẽ sang lĩnh vực khoa học - kỹ thuật hiện đại. Từ năm 1964, ông bắt đầu theo đuổi chuyên ngành công nghệ thông tin, một ngành khoa học còn rất mới mẻ tại Việt Nam vào thời điểm đó.

Khi mới 27 tuổi, Nguyễn Chí Công đã là thành viên của nhóm cán bộ kỹ thuật thuộc Viện Khoa học Tính toán và Điều khiển, nay là Viện Công nghệ Thông tin trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Tại đây, ông cùng các đồng nghiệp trực tiếp tham gia nghiên cứu, chế tạo chiếc máy vi tính đầu tiên của Việt Nam, mang tên VT80.

Chia sẻ với báo chí về giai đoạn này, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cho biết thách thức lớn nhất trong quá trình chế tạo VT80 không chỉ nằm ở điều kiện kỹ thuật còn nhiều hạn chế, mà còn xuất phát từ nhận thức xã hội. Khi đó, khái niệm máy tính vẫn rất xa lạ, nhiều người chỉ mới nghe đến tên gọi mà chưa hình dung được nguyên lý hoạt động cũng như khả năng ứng dụng của thiết bị này trong thực tiễn.

VT80 sử dụng chip Intel 8080A, vì vậy tên gọi của máy được gắn liền với loại vi xử lý này. Về cấu trúc, VT80 được lắp ráp theo kỹ thuật quấn dây điện nối trực tiếp các chân cắm chip, gồm bìa CPU, nhiều bìa RAM/ROM, các khối I/O, cùng hệ thống bảng điều khiển, vỏ máy và nguồn điện.

Xét trong điều kiện kỹ thuật của thời kỳ đó, VT80 được đánh giá như một kỳ tích công nghệ của nước ta khi có trình độ không thua kém Altair 8800 - chiếc máy vi tính đầu tiên đã ghi dấu trong lịch sử phát triển máy tính thế giới. Thành công này cũng đánh dấu việc Việt Nam trở thành quốc gia thứ 3 trên thế giới và đầu tiên của châu Á - sau Pháp và Mỹ - chế tạo thành công máy vi tính.

Chiếc máy vi tính đầu tiên của Việt Nam ra đời với số lượng chương trình cơ bản ở mức tối thiểu, chưa có các phần mềm ứng dụng hoàn chỉnh. Thực tế, ngay tại Mỹ trong cùng giai đoạn, máy vi tính cũng chủ yếu được sử dụng trong các phòng thí nghiệm nghiên cứu và chưa được ứng dụng rộng rãi trong đời sống. Khi quá trình nghiên cứu và hoàn thiện VT80 đang tiến triển thuận lợi, tình hình chiến tranh biên giới đã buộc việc sản xuất và phát triển sản phẩm phải tạm thời gián đoạn.

Từ nền tảng của VT80, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cùng các cộng sự tiếp tục nuôi dưỡng động lực nghiên cứu, từng bước xây dựng các phần mềm, hệ điều hành và chương trình ứng dụng đầu tiên do người Việt phát triển. Những nỗ lực này đã góp phần quan trọng vào việc đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của ngành công nghệ thông tin Việt Nam trong những năm sau đó.

Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế - xã hội của thời kỳ bao cấp khiến nhóm nghiên cứu không có đủ điều kiện để tiếp tục phát triển các mẫu máy tính mới. Khi công cuộc đổi mới được triển khai, thị trường trong nước lại nhanh chóng xuất hiện nhiều doanh nghiệp nhập khẩu và kinh doanh máy vi tính từ các nước phương Tây và khu vực Đông Nam Á, tạo ra không ít rào cản đối với việc phát triển sản phẩm công nghệ nội địa.

Nhìn lại chặng đường đã qua, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công chia sẻ với VietnamPlus rằng, chính những điều kiện khách quan đó là một trong những nguyên nhân khiến Việt Nam chưa thể trở thành quốc gia đi đầu trong lĩnh vực sản xuất máy tính cho đến thời điểm hiện nay.

Xây dựng bảo tàng công nghệ thông tin tại nhà riêng

Từ năm 1978, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công đã có cơ hội làm việc tại một công ty điện lực có uy tín ở Pháp. Trong quãng thời gian này, thay vì lựa chọn mua sắm thiết bị, linh kiện nước ngoài để mang về nước kinh doanh, ông tích góp kiến thức và tư liệu. Hành trang ông mang về Việt Nam khi đó không phải là tài sản vật chất, mà là một va-li chứa đầy tài liệu chuyên môn cùng các linh kiện điện tử phục vụ cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ.

Song song với niềm đam mê khoa học, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công còn dành sự quan tâm đặc biệt cho các giá trị lịch sử và văn hóa. Ngay từ những năm 1970, ông đã ấp ủ ý tưởng xây dựng một không gian lưu giữ, giới thiệu tiến trình phát triển của công nghệ thông tin, với mong muốn các thế hệ sau có thể tiếp cận và hiểu rõ hơn về chặng đường hình thành của lĩnh vực này tại Việt Nam.

Ý tưởng ấy được ông kiên trì nuôi dưỡng trong suốt nhiều thập niên. Sau hơn 40 năm ấp ủ, chuẩn bị và hoàn thiện dần qua thời gian, cùng với sự đồng hành và ủng hộ của người vợ, ông quyết định biến căn phòng khách ở tầng 1 ngôi nhà của mình thành nơi trưng bày các hiện vật công nghệ. Khi chia sẻ kế hoạch này trên mạng xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Chí Công đã nhận được nhiều ý kiến đồng tình và sự hưởng ứng tích cực từ cộng đồng những người làm công nghệ thông tin.

Dự án bảo tàng chính thức được khởi động vào cuối tháng 11/2019. Ông trực tiếp làm việc với nhóm kiến trúc sư từng tham gia thiết kế Bảo tàng Báo chí Việt Nam, thống nhất phương án với yêu cầu hoàn thiện trong vòng một tháng.

Đến giữa tháng 1/2020, không gian bảo tàng đã hình thành với hệ thống tủ kính, màn hình TV lớn, pano thuyết trình và các khu trưng bày được bố trí bài bản. Từng hiện vật được Tiến sĩ Nguyễn Chí Công cẩn thận sắp xếp theo đúng ý đồ, sẵn sàng chào đón những vị khách đầu tiên.

Công tác quản lý bảo tàng gần như do một tay ông đảm nhiệm, từ việc sưu tầm, phân loại hiện vật cho đến trực tiếp làm hướng dẫn viên giới thiệu cho khách tham quan.

Sau hơn 40 năm ấp ủ và hiện thực hóa từng bước, giấc mơ xây dựng một bảo tàng về lịch sử công nghệ thông tin Việt Nam của Tiến sĩ Nguyễn Chí Công đã trở thành hiện thực, góp phần lưu giữ những dấu ấn quan trọng của ngành công nghệ trong dòng chảy phát triển của đất nước.