'GDP ma' và cú sốc 2028: AI có thể sẽ kích hoạt khủng hoảng kinh tế toàn cầu?

“Ghost in the machine” (Bóng ma trong cỗ máy) không chỉ là tên một album của ban nhạc The Police. Đây còn là một thuật ngữ giữa thế kỷ 20, xuất hiện khoảng năm 1949, nhằm bàn về một cuộc tranh luận triết học lâu đời kéo dài hàng trăm năm: Ý thức là sản phẩm sinh học, được điều khiển bởi một cơ quan gọi là bộ não? Hay tồn tại một dạng “bóng ma trong cỗ máy” là cơ thể chúng ta, vận hành chúng ta theo cách gần như siêu nhiên?

Tác động của trí tuệ nhân tạo đối với nền kinh tế — khi đưa kinh tế học sang những hướng triết học bằng cách khơi lại khái niệm “siêu nhân” — đang buộc các nhà phân tích phải đối diện với sự hiện diện của nó như một “bóng ma trong cỗ máy” của chủ nghĩa tư bản.

James Van Geelen, cây bút tài chính hàng đầu trên Substack, cảnh báo rằng “bóng ma” đã bước vào cỗ máy, và chúng ta chưa chuẩn bị cho mức độ thay đổi sâu sắc cũng như tốc độ của nó.

Van Geelen, nhà sáng lập hãng phân tích Citrini Research — người gần đây tuyên bố danh mục đầu tư thực tế của mình đã tăng hơn 200% kể từ tháng 5/2023 — vừa công bố một “thí nghiệm tư duy” lan truyền mạnh mẽ, trong đó công ty gọi đây là “cuộc khủng hoảng trí tuệ toàn cầu”.

Khái niệm này đề cập đến ba thay đổi lớn: sự xuất hiện của “GDP ma” — giá trị do AI tạo ra nhưng không thực sự chảy vào nền kinh tế thực; sự dần biến mất của “ma sát” vốn hình thành khi con người tham gia giao dịch và ra quyết định; và đặc biệt là việc trí tuệ con người — đầu vào khan hiếm nhất trong suốt lịch sử kinh tế — đang bị AI thay thế.

Van Geelen, cựu nhân viên cứu thương tại Los Angeles với bằng cấp về sinh học và tâm lý học, xây dựng danh tiếng dựa trên “tư duy bậc hai” — nhìn vượt qua các tiêu đề tức thời để dự đoán điều gì về mặt nền tảng chắc chắn sẽ xảy ra tiếp theo.

Ông đã cảnh báo về một cuộc suy thoái cổ cồn trắng sắp tới trong nhiều tháng, từng nói với Demetri Kofinas của podcast Hidden Forces vào tháng 4/2025 rằng một “thanh gươm Damocles” đang treo lơ lửng trên đầu nhân viên văn phòng — ám chỉ câu chuyện thần thoại Hy Lạp về lưỡi gươm có thể rơi xuống bất cứ lúc nào.

Luận điểm của Citrini cho năm 2028 có vẻ hợp lý, tùy thuộc vào việc bạn tin rằng bao nhiêu “ma sát” có thể bị loại bỏ khỏi đời sống kinh tế hàng ngày và bao nhiêu phần của nền kinh tế thực sự phản ánh mức giá công bằng cho những gì bạn trả tiền mỗi ngày.

Van Geelen đã không phản hồi ngay lập tức trước yêu cầu bình luận.

Thảm họa đang đến

Được viết dưới dạng một bản tổng kết nhìn lại từ tháng 6/2028, bản ghi nhớ của Citrini mô tả một nền kinh tế phản địa đàng, nơi việc áp dụng AI một cách quyết liệt ban đầu thúc đẩy lợi nhuận doanh nghiệp đạt mức kỷ lục, nhưng — thông qua sa thải hàng loạt — cuối cùng làm rỗng ruột tầng lớp tiêu dùng Mỹ.

Vấn đề cốt lõi của bức tranh này khá đơn giản. Đó là cái mà Citrini gọi là “ghost GDP” — giá trị do AI tạo ra, làm phình to các tài khoản quốc gia nhưng không bao giờ thực sự lưu thông trong nền kinh tế thực, bởi một thực tế bất tiện rằng “máy móc chi tiêu 0 đô la cho hàng hóa không thiết yếu”.

Khi các công ty áp dụng AI để bảo vệ biên lợi nhuận, Citrini dự báo họ sẽ sa thải nhân viên cổ cồn trắng, tất yếu dẫn đến sự thu hẹp chi tiêu tiêu dùng, từ đó buộc doanh nghiệp phải tiếp tục triển khai thêm các biện pháp cắt giảm chi phí bằng AI. Đó sẽ là một “vòng lặp phản hồi tiêu cực không có phanh tự nhiên”.

Vấn đề nghiêm trọng hơn, theo Citrini, là việc AI đang thay thế “đầu vào khan hiếm” từng định hình toàn bộ lịch sử kinh tế hiện đại: Trí tuệ con người.

Trong khi vốn ngày càng dồi dào và tài nguyên thiên nhiên tuy hữu hạn nhưng vẫn có thể thay thế, thì khả năng phân tích, ra quyết định, sáng tạo, thuyết phục và phối hợp của con người từ lâu được xem là yếu tố không thể nhân rộng ở quy mô lớn. Chính sự khan hiếm đó đã tạo nên cấu trúc của nền kinh tế.

Citrini cho rằng chúng ta đang đánh giá thấp mức độ mà đời sống kinh tế vẫn vận hành dựa trên sự khan hiếm này — yếu tố mà ông gọi là “ma sát”.

Citrini cho rằng nhiều thứ lâu nay được gọi là “mối quan hệ” thực chất chỉ là một dạng ma sát được che phủ bằng sự thân thiện. Ông lấy ví dụ: Con người thường không có thời gian để ngồi so sánh giá từng hộp thanh protein trong siêu thị, nhưng AI thì có thể làm điều đó trong tích tắc.

Theo dự báo của ông, làn sóng giảm phát do công nghệ thúc đẩy sẽ trước tiên đánh vào các nền tảng đặt dịch vụ du lịch. Ngay từ quý IV/2026, các tác nhân AI có thể tự xây dựng một lịch trình du lịch hoàn chỉnh nhanh hơn và với chi phí thấp hơn bất kỳ nền tảng trung gian nào hiện nay.

Cú sốc với lao động cổ cồn trắng

Citrini cho rằng hậu quả sẽ tàn phá không cân xứng đối với lực lượng lao động cổ cồn trắng, hiện chiếm 50% việc làm tại Mỹ và thúc đẩy khoảng 75% chi tiêu không thiết yếu của quốc gia.

Trong kịch bản giả định nhưng đáng sợ năm 2028, tỷ lệ thất nghiệp quốc gia đạt 10,2% và chỉ số S&P 500 lao dốc 38% từ đỉnh xuống đáy.

Không giống các cuộc cách mạng công nghệ trước đây cuối cùng tạo ra công việc mới cho con người, AI đóng vai trò như một trí tuệ tổng quát, cải thiện chính những nhiệm vụ mà người lao động bị thay thế lẽ ra sẽ chuyển sang.

Hệ quả là các chuyên gia thu nhập cao buộc phải “hạ cấp” xuống các công việc kinh tế gig, làm tràn ngập nguồn cung lao động và kéo giảm tiền lương trên toàn bộ nền kinh tế.

Theo kịch bản của Citrini, nếu “phần thưởng dành cho trí tuệ” sụp đổ quá nhanh, cú sốc này có thể lan rộng và biến thành một cuộc khủng hoảng tài chính mang tính hệ thống.

Bản ghi nhớ cảnh báo thị trường thế chấp nhà ở trị giá 13.000 tỷ USD của Mỹ có nguy cơ rạn nứt khi ngay cả những người vay được xếp hạng tín dụng cao — với điểm FICO khoảng 780 — cũng bị suy giảm thu nhập một cách mang tính cấu trúc và lâu dài do bị AI thay thế.

Song song đó, thị trường tín dụng tư nhân cũng có thể bước vào giai đoạn thanh lọc mạnh. Khi các tác nhân AI có khả năng tự viết mã và xây dựng giải pháp nội bộ, nhiều doanh nghiệp sẽ không còn cần đến những hợp đồng SaaS đắt đỏ.

Hệ quả là các công ty phần mềm được quỹ đầu tư tư nhân hậu thuẫn có thể mất khách hàng, sụt giảm doanh thu và thậm chí vỡ nợ, kéo theo rủi ro lan rộng trong hệ thống tín dụng.

Lý do để "không hoảng loạn"

Tất nhiên, dù giảm phát do AI và dịch chuyển lao động có thể gây biến động, kịch bản này có thể đã bỏ qua khả năng thích nghi của con người và phản ứng của các thể chế.

Thay vì bào mòn tầng lớp tiêu dùng, AI về lâu dài có thể mở rộng cơ hội tiếp cận hàng hóa và dịch vụ cho nhiều người hơn, giúp sự “phong phú” trở nên phổ biến hơn trong xã hội. Tuy nhiên, điều đó chỉ xảy ra nếu các thể chế, doanh nghiệp và người lao động kịp thời thích nghi và tái cấu trúc trước làn sóng thay thế do máy móc thúc đẩy.

Lập luận về “ghost GDP” của Citrini dựa trên giả định rằng khi AI thay thế lao động, phần thu nhập bị mất sẽ biến mất vĩnh viễn khỏi nền kinh tế. Tuy nhiên, quan điểm này bỏ qua một thực tế lịch sử: Mỗi làn sóng tăng năng suất thường tái phân bổ giá trị sang các khu vực khác, thay vì xóa sổ nó hoàn toàn.

Khi AI giúp cắt giảm chi phí sản xuất và vận hành, giá hàng hóa và dịch vụ có xu hướng giảm theo. Điều đó đồng nghĩa với việc sức mua thực tế của người tiêu dùng có thể tăng lên, ngay cả khi thu nhập danh nghĩa của họ thấp hơn trước.

Lý thuyết kinh tế cho rằng giá trị được giải phóng này sẽ được tái triển khai — vào các ngành mới, các dạng nhu cầu mới và các hành vi tiêu dùng mà chúng ta chưa thể mô hình hóa.

Tom Lee của Fundstrat thường xuyên viện dẫn phát minh thực phẩm đông lạnh đầu thế kỷ 20, vốn làm giảm tỷ trọng việc làm nông nghiệp từ 30–40% xuống chỉ còn 2–5%, nhưng nền kinh tế đã tái phân bổ giá trị sang nơi khác.

Tương tự, kịch bản một nền kinh tế “không ma sát” nơi AI xóa sổ hàng loạt ngành nghề có thể đã đánh giá quá cao việc con người chỉ quan tâm đến hiệu quả và sự đơn giản. Trên thực tế, nhiều dịch vụ tồn tại không chỉ để xử lý sự phức tạp, mà còn để mang lại niềm tin, gu thẩm mỹ và sự kết nối giữa người với người.

Những nghề như cố vấn tài chính, huấn luyện viên cá nhân, đầu bếp hay nhà hoạch định du lịch đều không đơn thuần cung cấp giải pháp kỹ thuật, mà hoạt động ở điểm giao thoa giữa chuyên môn và sự thấu cảm — yếu tố mà công nghệ khó có thể thay thế hoàn toàn.

Sự biến mất của “ma sát” không nhất thiết đồng nghĩa với việc mọi lợi thế cạnh tranh đều bị xóa bỏ. Ngược lại, nó có thể mở ra những hình thức khác biệt hóa mới.

Khi việc tối ưu chi phí và quy trình trở nên phổ biến nhờ AI, doanh nghiệp sẽ không còn cạnh tranh bằng cách giảm ma sát, mà bằng cách tạo ra trải nghiệm, xây dựng câu chuyện thương hiệu và định hình bản sắc riêng — những lĩnh vực mà hiểu biết về tâm lý và cảm xúc con người vẫn giữ vai trò quyết định.

Một số CEO doanh nghiệp tỷ đô gần đây nói với Fortune rằng nỗi lo AI thay thế việc làm có thể bị thổi phồng, dù thừa nhận công việc của con người sẽ phải thay đổi.

Tanmai Gopal của PromptQL ước tính 70% tác vụ không thể tự động hóa hoàn toàn vì AI cần dữ liệu huấn luyện và bối cảnh con người quá linh hoạt để cập nhật kịp thời. “Công việc của chúng ta giờ đây là trở thành người thu thập bối cảnh thay vì chỉ là người lao động”, ông nói.

Ed Meyercord của Extreme Networks, người đã làm việc với AI từ thời còn được gọi là machine learning, cho rằng doanh nghiệp có thể chọn làm nhiều hơn với ít người hơn, hoặc tuyển dụng đúng nhân sự có khả năng thu thập bối cảnh để khai thác tối đa công cụ mới.

Nhiều nhà phân tích và kinh tế học cũng có cách nhìn tương tự. Viện Nghiên cứu của Deutsche Bank gần đây đã yêu cầu một công cụ AI độc quyền dự báo những công việc mà “đồng loại” AI của nó sẽ loại bỏ. AI trả lời: 92 triệu việc làm vào năm 2030. Đồng thời, nó dự báo 170 triệu vai trò mới sẽ được tạo ra trong nền kinh tế ít ma sát hơn.

Việc bạn làm gì tiếp theo với sự nghiệp của mình và cách bạn đầu tư có thể phụ thuộc vào mức độ bạn tin tưởng vào khả năng con người giải quyết bài toán mà chính chúng ta đã tạo ra.