Giám đốc WB chỉ cách giúp Việt Nam tăng trưởng thêm 1 điểm % GDP mỗi năm mà không cần rót thêm vốn

Không phải đầu tư càng nhiều thì tăng trưởng càng nhanh

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế mới thường niên 2026 tại Hà Nội, bà Mariam J. Sherman cho rằng, Việt Nam bước vào giai đoạn mới với nền tảng tương đối vững: kinh tế vĩ mô ổn định, hội nhập sâu rộng vào thương mại toàn cầu, lực lượng lao động trẻ, có kỹ năng và bề dày cải cách.

Một thập kỷ điều hành ngân sách thận trọng cũng giúp duy trì nợ công ở mức thấp, tạo thêm dư địa cho đầu tư phát triển.

Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình không nhất thiết là những nước đầu tư nhiều nhất. Điều quan trọng hơn là đầu tư hiệu quả, đồng thời xây dựng thể chế và thị trường có khả năng duy trì đầu tư, đổi mới sáng tạo trong dài hạn.

Từ cách tiếp cận này, bà Mariam J. Sherman tập trung vào ba nhóm vấn đề: thể chế, chính sách đột phá và nguồn lực tài chính.

Với thể chế, thông điệp đầu tiên là chuyển trọng tâm từ kiểm soát đầu vào sang đánh giá kết quả.

Theo bà, với đầu tư công, giáo dục, y tế hay quản lý nhà nước, vấn đề không chỉ là thủ tục có đúng hay ngân sách đã giải ngân, mà là người dân và doanh nghiệp thực sự nhận được gì.

“Con đường mới có giúp rút ngắn thời gian đi lại không? Trường học có giúp học sinh học tốt hơn không? Quy định mới có giúp doanh nghiệp dễ thành lập và phát triển hơn không?”, bà đặt vấn đề.

Khi kết quả được đo lường và gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, từng người, cùng với dữ liệu tốt hơn và chính phủ số, cách làm việc trong cả hệ thống sẽ thay đổi.

Cải cách thể chế có thể tạo thêm 1 điểm % GDP

Một yêu cầu khác là các quy định phải rõ ràng, ổn định và được áp dụng nhất quán. Doanh nghiệp và nhà đầu tư cần môi trường pháp lý công bằng, có thể dự liệu, với ít thủ tục phê duyệt trước hơn nhưng giám sát chặt hơn ở những nơi có rủi ro cao.

Khu vực công cũng cần áp dụng nguyên tắc này. Các dự án đầu tư công phải được lựa chọn kỹ trước khi bố trí vốn, đồng thời tính đúng, tính đủ chi phí, bao gồm cả vận hành và bảo trì.

Bà Mariam J. Sherman cũng nhấn mạnh việc trao cho địa phương và đội ngũ cán bộ, công chức cả thẩm quyền lẫn trách nhiệm giải trình.

Theo bà, các tỉnh hiện có quy mô lớn hơn và gánh vác nhiều trách nhiệm hơn về dịch vụ công, hạ tầng và môi trường kinh doanh. Vì vậy, địa phương sẽ là những động lực quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.

Phân cấp cần đi cùng giao việc rõ ràng, bảo đảm nguồn lực ổn định và công khai kết quả thực hiện, cùng một đội ngũ công chức chuyên nghiệp, được đào tạo và đãi ngộ phù hợp.

Đáng chú ý, bà dẫn một ước tính cho rằng nếu hiệu quả chi đầu tư của Việt Nam đạt mức bình quân của các nước ASEAN-5, tăng trưởng có thể tăng thêm tương đương 1 điểm phần trăm GDP mỗi năm mà không cần đầu tư thêm.

“Không ngừng nâng cao chất lượng thể chế là yếu tố cốt lõi để trở thành một nền kinh tế thu nhập cao”, bà nói.

1,45 nghìn tỷ USD vốn, 80% kỳ vọng từ tư nhân

Bên cạnh cải cách thể chế, Giám đốc WB cho rằng chính sách đột phá phải tạo ra các cơ chế khuyến khích để đầu tư công, doanh nghiệp tư nhân và nguồn thu ngân sách củng cố lẫn nhau.

Hạ tầng là một ví dụ. Các tuyến cao tốc, cảng biển và đường sắt mới có thể giúp giảm chi phí logistics, mở rộng thị trường cho doanh nghiệp và tạo điều kiện phát triển du lịch.

Nhưng hạ tầng thôi chưa đủ. Doanh nghiệp cần môi trường thuận lợi để thành lập, vận hành và mở rộng quy mô. Việc cắt giảm yêu cầu về giấy phép, chuyển sang thanh tra dựa trên mức độ rủi ro và số hóa dịch vụ công sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng tốt hơn cơ hội từ hạ tầng mới.

Theo bà, khi các hành lang giao thông mới làm tăng giá trị đất đai xung quanh, Nhà nước cần có cơ chế thu lại một phần giá trị gia tăng để bảo trì công trình, đầu tư giai đoạn tiếp theo và cung cấp dịch vụ cho cộng đồng.

Thông điệp thứ ba là bài toán huy động vốn. Theo số liệu bà dẫn, kế hoạch đầu tư giai đoạn 2026-2030 đòi hỏi khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, tương đương 1,45 nghìn tỷ USD, trong đó 80% dự kiến đến từ khu vực tư nhân.

“Nguồn lực công không thể đáp ứng nhu cầu này một mình”, bà nói.

Hệ thống ngân hàng cũng không nên phải gánh phần lớn nhu cầu vốn hạ tầng, bởi các dự án có vòng đời dài cần nguồn tài chính dài hạn. Nếu tín dụng ngân hàng tập trung quá nhiều vào hạ tầng, doanh nghiệp có thể khó tiếp cận vốn để phát triển.

Mở thêm kênh vốn dài hạn cho hạ tầng

Một hướng đi được bà đề cập là phát triển thị trường trái phiếu trong nước theo chiều sâu, đồng thời mở rộng cơ sở nhà đầu tư thay vì chủ yếu dựa vào ngân hàng và công ty bảo hiểm trong nước.

Bà cũng cho rằng Việt Nam cần hướng tới nâng xếp hạng tín nhiệm quốc gia lên mức đầu tư theo kế hoạch đến năm 2030. Việc cải thiện xếp hạng có thể giúp giảm chi phí vay không chỉ đối với Nhà nước mà cả doanh nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng từ xếp hạng tín nhiệm quốc gia.

Trong khi đó, các nhà đầu tư tư nhân vẫn gặp nhiều trở ngại như khó dự tính doanh thu dự án, hạn chế về công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá và các điều khoản hợp đồng chưa đủ ổn định.

Theo bà, có thể kết hợp vốn nhà nước, vốn vay ưu đãi và vốn tư nhân trong một cơ chế chung để tài trợ hạ tầng, đi cùng quy định rõ ràng, quản lý chuyên nghiệp và thông tin minh bạch.

Cơ chế này có thể cung cấp nguồn vốn dài hạn bằng nội tệ, bảo lãnh và các công cụ tăng cường tín dụng để xử lý những rủi ro cụ thể, qua đó giúp các dự án được chuẩn bị tốt có khả năng huy động vốn.

“Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nếu được quản lý chặt chẽ, những cơ chế như vậy có thể thu hút nguồn vốn tư nhân ở quy mô lớn”, bà Mariam J. Sherman nhận định.