Hoàng thái hậu hiếm hoi sống qua 10 đời vua, tên được đặt cho một bệnh viện Trung ương nổi tiếng

Người phụ nữ nổi tiếng đức độ

Trong lịch sử triều Nguyễn, bà là một trong những nhân vật nữ có vị trí đặc biệt. Phạm Thị Hằng từng là Quý phi của vua Thiệu Trị và là thân mẫu của vua Tự Đức. Sau khi qua đời, bà được truy tôn là Nghi Thiên Chương Hoàng hậu.

Không chỉ được hậu thế biết đến với địa vị cao quý trong hoàng tộc, Hoàng thái hậu Từ Dụ còn nổi tiếng là người phụ nữ đức hạnh, nhân hậu, sống giản dị và mẫu mực. Trải qua cuộc đời chứng kiến 10 đời vua Nguyễn, bà trở thành một trong những nhân vật nữ đặc biệt, có tầm ảnh hưởng lớn trong lịch sử triều Nguyễn nói riêng và lịch sử phong kiến Việt Nam nói chung.

Từ nhỏ, bà nổi tiếng hiếu hạnh, hiền thục nết na, thông minh, am hiểu kinh sử. Năm 2 tuổi, mẹ lâm bệnh nặng, bà gần gũi hầu hạ chăm sóc đêm ngày. Đến khi mẹ qua đời, dù còn nhỏ tuổi nhưng bà giữ tang như một người trưởng thành.

Thuận Thiên Cao Hoàng hậu Trần Thị Đang - thân mẫu của vua Minh Mạng - biết tiếng Phạm Thị Hằng là người đoan trang, đức hạnh nên triệu bà vào cung để hầu hạ hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Tông, khi ấy mới 14 tuổi. Nguyễn Phúc Miên Tông sau này trở thành vua Thiệu Trị.

Năm 1841, vua Minh Mạng băng hà, hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Tông lên ngôi, lấy niên hiệu Thiệu Trị. Phạm Thị Hằng được phong làm Cung tần. Một năm sau, khi vua Thiệu Trị ngự giá ra Bắc tuần, bà theo hầu bên cạnh, ngày đêm chăm sóc nhà vua. Theo sử liệu, nhiều vật quan trọng như ấn tín và tín vật cũng được giao cho bà gìn giữ.

Trong chốn hậu cung, bà được biết đến là người đoan trang, nghiêm cẩn nhưng độ lượng. Bà thường nhắc nhở các cung nhân chăm lo công việc, giữ gìn khuôn phép. Dù có địa vị cao trong hoàng cung, Phạm Thị Hằng vẫn giữ lối sống thanh nhã, giản dị và nhân hậu nên nhận được sự kính trọng của nhiều người.

Vua Thiệu Trị thường thức khuya đọc sách, bà cũng ở bên hầu chuyện, cùng nhà vua trao đổi và bàn luận nhiều vấn đề. Đầu năm 1847, khi vua lâm bệnh nặng, bà ngày đêm túc trực, chăm sóc và lo thuốc thang.

Sau khi vua Thiệu Trị qua đời, hoàng tử Nguyễn Phúc Hồng Nhậm lên ngôi, lấy niên hiệu Tự Đức. Thực hiện di nguyện của vua cha, vua Tự Đức muốn tấn tôn mẹ mình với tôn hiệu Từ Dụ Hoàng thái hậu. Tuy nhiên, phải hai năm sau bà mới nhận lời làm lễ tấn tôn và yêu cầu tổ chức giản dị, tránh phô trương, tốn kém.

Trong thời gian trị vì, vua Tự Đức vẫn luôn dành sự kính trọng đặc biệt cho mẹ và thường tiếp nhận những lời khuyên bảo của bà. Hoàng thái hậu Từ Dụ cũng nổi tiếng với lối sống cần kiệm. Theo nhiều ghi chép, đồ dùng của bà đều rất đơn giản, ngay cả những vật đã cũ như quạt sờn hay nan gãy, nếu vẫn còn có thể sử dụng, bà không cho thay mới.

Dù có điều kiện hưởng vật chất cao sang, bà vẫn ý thức tất cả những thứ ấy đều là của dân, do dân cung nạp nên quyết không tiêu xài phung phí. Ngày thường, bà mặc đồ đơn giản. Những đồ lụa là gấm vóc bà chỉ mặc dịp lễ hội.

Bà cũng rất nghiêm khắc với những người thân, cậy quyền dòng họ để cầu vinh, cầu chức.

Hoàng thái hậu Từ Dụ là người có ý thức ham học hỏi, thích đọc sách. Bà còn có thể bàn chính sự, phân tích các nhân vật lịch sử như Hàn Tín, Khổng Minh...

Năm 1883, vua Tự Đức băng hà, triều Nguyễn bước vào giai đoạn nhiều biến động và liên tiếp xảy ra những thay đổi trên ngai vàng. Đến năm 1889, chắt nội của bà là Nguyễn Phúc Bửu Lân lên ngôi, lấy niên hiệu Thành Thái. Đến năm thứ ba triều Thành Thái, bà được tấn tôn làm Thái hoàng thái hậu.

Năm 1901, Hoàng thái hậu Từ Dụ qua đời, thọ 92 tuổi theo cách tính hiện nay (93 tuổi theo tuổi mụ). Cuộc đời bà trải qua một giai đoạn đặc biệt của triều Nguyễn. Trong cuộc đời kéo dài hơn chín thập kỷ, bà đã chứng kiến 10 đời vua triều Nguyễn, gồm Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh và Thành Thái. Đây cũng là một trong những điểm đặc biệt khiến cuộc đời Hoàng thái hậu Từ Dụ trở nên đáng chú ý trong lịch sử Việt Nam.

Để lại di sản cho hậu thế

Hiện nay, Khu lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dụ, còn được gọi là Xương Thọ lăng, thuộc quần thể di tích lăng vua Thiệu Trị. Công trình được xây dựng vào những năm đầu thế kỷ XX tại làng Cư Chánh, xã Thủy Bằng, TP Huế, thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế trước đây, nay thuộc phường Thủy Xuân, TP. Huế.

Sau hơn một thế kỷ tồn tại, tổng thể khu lăng vẫn giữ được khá nhiều nét kiến trúc nguyên vẹn. Tuy nhiên, dưới tác động của thời gian, thiên nhiên và con người, nhiều hạng mục của di tích đã bị xuống cấp, ảnh hưởng đến kết cấu và giá trị nguyên gốc của công trình.

Năm 2023, TP. Huế triển khai Dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi và tôn tạo di tích lăng mộ Nghi Thiên Chương Hoàng hậu Từ Dụ. Đây là dự án đầu tiên được thực hiện hoàn toàn bằng nguồn kinh phí xã hội hóa thông qua Quỹ Bảo tồn Di sản Huế.

Dự án cũng ghi nhận sự đóng góp quan trọng của dòng họ Phạm Đăng trong việc chung tay cùng Nhà nước bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị của Quần thể di tích Cố đô Huế.

Các hạng mục được bảo tồn, tu bổ và phục hồi gồm trụ biểu; hồ Tân Nguyệt cùng hệ thống cống đối lưu; sân nền và bậc cấp phía trước lăng; sân nền tự nhiên; hệ thống cổng; vòng tường thành ngoại và tường thành nội. Năm 2024, dự án bảo tồn đã hoàn thành.

Đức độ, cuộc đời và những ảnh hưởng của Hoàng thái hậu Từ Dụ sau này trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm nghiên cứu, sách và các sản phẩm nghệ thuật. Hình ảnh một người phụ nữ sống giản dị, đức hạnh nhưng có vị trí đặc biệt trong hoàng cung vẫn được hậu thế nhắc nhớ.

Tên tuổi Hoàng thái hậu Từ Dụ còn được lưu lại qua tên gọi của Bệnh viện Từ Dũ - một trong những bệnh viện chuyên ngành sản phụ khoa lớn nhất phía Nam.

Bệnh viện Từ Dũ có tiền thân là một khu chuyên khoa sản trực thuộc Bệnh viện Lalung Bonnaire, nay là Bệnh viện Chợ Rẫy, được thành lập năm 1923. Đến năm 1937, Chú Hỏa - đại gia nổi tiếng trong lĩnh vực bất động sản ở Sài Gòn (TP. Hồ Chí Minh) thời bấy giờ - đã hiến khu đất rộng 19.123m² để xây dựng một bảo sanh viện.

Cơ sở này mang tên Maternité Indochinoise (Bảo sanh viện Đông Dương) và do Giáo sư, bác sĩ người Pháp George Cartoux làm Giám đốc. Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh, sau khi xây dựng xong, công trình lần lượt bị quân đội Pháp rồi quân đội Nhật trưng dụng làm nơi đóng quân.

Đến năm 1943, bảo sanh viện mới chính thức đi vào hoạt động với quy mô khoảng 100 giường bệnh. Một năm sau, cơ sở được đổi tên thành Việt Nam Bảo sanh viện. Năm 1946, bệnh viện tiếp tục mang tên Maternité George Béchamps, song người dân Sài Gòn thời đó vẫn quen gọi bằng cái tên gần gũi là “Nhà sanh Chú Hỏa”.

Năm 1948, bệnh viện được lấy tên Hoàng thái hậu Từ Dụ của triều Nguyễn. Theo cách phát âm của người miền Nam, tên gọi “Từ Dụ” dần được đọc thành “Từ Dũ”, từ đó trở thành tên quen thuộc của bệnh viện. Tên gọi này được sử dụng cho đến ngày đất nước thống nhất và tiếp tục được lưu giữ đến nay.

Bài viết tham khảo thông tin tại:

Đôi điều về Hoàng Thái hậu Từ Dũ - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Hoàng thái hậu Từ Dũ, người hiền đức xưa nay hiếm - Báo Lao động

Tình sử Triều Nguyễn: Bà Hoàng sống qua 10 đời vua Triều Nguyễn - Sở Du lịch TP. Huế.