Mỹ - Iran sa lầy ở Hormuz, không kích dồn dập vẫn chưa thể phá thế bế tắc

Mỹ, Iran củng cố vị thế ở eo biển Hormuz

Mỹ và Iran tiếp tục các đợt không kích hằng ngày nhằm giành lợi thế tại eo biển Hormuz, song chưa bên nào cho thấy dấu hiệu nhượng bộ. Diễn biến này phản ánh những giới hạn của chiến lược sử dụng sức mạnh quân sự mà Tổng thống Mỹ Donald Trump theo đuổi nhằm gây sức ép buộc Tehran thay đổi lập trường.

Mặc dù chính quyền Tổng thống Trump nhiều lần khẳng định sẵn sàng nối lại đàm phán, Iran vẫn từ chối nới lỏng kiểm soát đối với tuyến hàng hải chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu. Việc giao tranh kéo dài không chỉ làm sụp đổ thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, khiến thêm binh sĩ Mỹ thương vong, mà còn đẩy giá dầu và giá xăng tăng trở lại, tạo sức ép chính trị lên Nhà Trắng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Trong bối cảnh đó, nguy cơ xung đột leo thang vẫn hiện hữu. Ông Trump cảnh báo rằng bất kỳ vụ tấn công nào khiến binh sĩ Mỹ thiệt mạng trong tương lai sẽ khiến Iran phải "trả giá gấp nhiều lần".

Theo bà Mona Yacoubian, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cả Washington và Tehran đều đang đặt cược vào việc leo thang quân sự để buộc đối phương nhượng bộ.

"Càng leo thang, cơ hội quay trở lại bàn đàm phán càng trở nên mong manh", bà Mona Yacoubian nhận định.

Washington vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao

Ngoại trưởng Marco Rubio cho biết Mỹ vẫn sẵn sàng tìm kiếm giải pháp ngoại giao, dù khẳng định các hành động quân sự hiện nay nhằm đáp trả việc Iran tiếp tục phóng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các tàu thuyền hoạt động tại eo biển Hormuz.

"Mỹ luôn để ngỏ khả năng tìm kiếm giải pháp ngoại giao, chúng tôi đã nhiều lần thử với Iran, và chúng tôi sẽ tiếp tục thử. Nếu cánh cửa đó mở ra, chúng tôi sẽ rất vui mừng", ông Rubio nói.

Một quan chức Mỹ giấu tên cho biết Tổng thống Trump muốn buộc Iran phải trả giá vì các vụ tấn công khiến binh sĩ Mỹ thiệt mạng, những vi phạm thỏa thuận ngừng bắn trước đó cũng như các cuộc tập kích nhằm vào hoạt động hàng hải.

Theo quan chức này, chiến dịch quân sự sẽ tiếp tục cho đến khi Nhà Trắng quyết định thay đổi hướng đi, song các kênh đối thoại giữa hai bên vẫn được duy trì.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chính quyền Mỹ hiện chưa có một chiến lược rõ ràng để vừa duy trì sức ép quân sự, vừa tạo ra lối thoát ngoại giao.

Alan Eyre, cựu nhà ngoại giao Mỹ từng tham gia đàm phán hạt nhân với Iran nhận định Washington đang thiếu một kế hoạch nhất quán để thoát khỏi vòng xoáy leo thang hiện nay.

"Họ thực sự không có một chiến lược mạch lạc và nhất quán để thoát khỏi vũng lầy này", ông Eyre nói.

Các cuộc không kích của Mỹ bộc lộ giới hạn

Nhiều chuyên gia quân sự đánh giá các đòn không kích của Mỹ chỉ có thể tạo ra hiệu quả nhất định.

Christopher Preble, một học giả tại trung tâm nghiên cứu Stimson Center chuyên về chính sách đối ngoại của Mỹ cho biết, cuộc xung đột đã cho thấy những hạn chế của việc chỉ dựa vào sức mạnh không quân.

Theo ông Preble, Washington có thể tiếp tục ném bom, nhưng Iran cũng đủ khả năng duy trì việc cản trở hoạt động tại eo biển Hormuz ở mức đáng kể.

David Schenker, một cựu quan chức trong chính quyền Tổng thống Trump nhiệm kỳ đầu tiên, hiện là nghiên cứu viên tại Viện Chính sách Trung Đông Washington cho biết, các cuộc tấn công hiện nay về cơ bản lặp lại chiến dịch đã triển khai trong những tuần đầu xung đột.

"Mỹ đã tấn công khoảng 13.000 mục tiêu trong sáu tuần đầu của cuộc chiến, nhưng Iran vẫn không khuất phục", ông nói.

Trong khi đó, cựu Bộ trưởng Không quân Mỹ Frank Kendall cho rằng kinh nghiệm từ nhiều cuộc chiến trước đây, cho thấy không quân đơn thuần khó có thể mang lại thắng lợi quyết định.

"Nhìn chung, bạn phải kết hợp sức mạnh không quân với các hoạt động trên bộ, đôi khi cả các hoạt động hải quân, và chắc chắn là cả trong không gian", ông Kendall nói.

Theo cựu Bộ trưởng Không quân Mỹ, sau nhiều tháng chuẩn bị, Iran đã phân tán và che giấu phần lớn kho tên lửa, máy bay không người lái cùng các hệ thống vũ khí quan trọng, khiến những mục tiêu dễ tấn công gần như không còn.

"Việc ngăn chặn hoàn toàn các mối đe dọa như tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình hay máy bay không người lái trong thời gian dài là cực kỳ khó khăn", ông Kendall nhận định.

Con đường ngoại giao vẫn đầy trở ngại

Ông Eyre cho biết, chính quyền Tổng thống Trump chưa thực sự đặt ưu tiên vào ngoại giao trực tiếp mà chủ yếu dựa vào các bên trung gian như Qatar, Pakistan và Ai Cập. Ông cho rằng khả năng đạt được một thỏa thuận vẫn tồn tại về mặt lý thuyết, nhưng sự thiếu lòng tin giữa Washington và Tehran là rào cản lớn nhất.

"Chúng ta còn một chặng đường khó khăn phía trước, nhưng về lý thuyết thì điều đó hoàn toàn có thể thực hiện được. Thật không may, hai bên lại thiếu lòng tin lẫn nhau. Sự tin tưởng song phương giữa Mỹ và Iran quá ít khiến mọi việc trở nên khó khăn hơn rất nhiều", ông Eyre nói.

Dù vậy, một số chuyên gia vẫn nhìn thấy những tín hiệu tích cực. Bà Yacoubian cho rằng phản ứng kiềm chế của ông Trump sau vụ binh sĩ Mỹ thiệt mạng ở Jordan, cùng việc Iran vừa cho phép một công dân Mỹ gốc Iran rời khỏi nước này, cho thấy cả hai bên vẫn để ngỏ khả năng hạ nhiệt căng thẳng.

Tuy nhiên, triển vọng đó có thể nhanh chóng bị phủ bóng nếu lực lượng Houthi tại Yemen mở rộng các biện pháp phong tỏa hàng hải và tiến tới cản trở hoàn toàn hoạt động tại eo biển Bab el-Mandeb.

Theo bà Yacoubian, nếu điều này xảy ra cùng lúc với căng thẳng tại Hormuz, nền kinh tế toàn cầu có thể phải đối mặt với "một cơn bão hoàn hảo" mới về chuỗi cung ứng và năng lượng.