Ngành điện mặt trời Trung Quốc phá sản hàng loạt dù đứng số 1 thế giới

Khi cuộc chiến của Mỹ với Iran làm chao đảo các thị trường năng lượng, lẽ ra các công ty năng lượng sạch của Trung Quốc phải là bên hưởng lợi. Xuất khẩu đã tăng mạnh kể từ khi các cuộc không kích bắt đầu.

Trung Quốc hiện sản xuất hơn 80% số tấm pin mặt trời trên toàn thế giới, với sản lượng khổng lồ. Nhờ những nỗ lực như vậy, các nguồn năng lượng tái tạo đã tạo ra nhiều điện hơn than đá trên phạm vi toàn cầu vào năm ngoái.

Tuy nhiên, ngành năng lượng mặt trời của Trung Quốc lại đang gặp rắc rối dù đứng số 1 thế giới. Cú hích từ cuộc chiến cũng không đủ để giúp ngành ổn định trở lại.

Các doanh nghiệp đang đối mặt với 3 vấn đề nghiêm trọng. Thứ nhất, lần đầu tiên trong 1 thập kỷ, nhu cầu nội địa suy giảm mạnh do hệ thống lưới điện của Trung Quốc - thị trường lớn nhất thế giới đối với các tấm pin mặt trời - đã trở nên quá tải với chính các thiết bị này. Thứ hai, nguồn cung tấm pin mặt trời đang dư thừa sau nhiều năm đầu tư ồ ạt vào nhà máy. Thứ ba, dù cuộc chiến đang hỗ trợ doanh số bán pin mặt trời tại Đông Nam Á và châu Phi, chủ nghĩa bảo hộ lại đang gia tăng tại các thị trường phương Tây.

Những vấn đề này cùng xuất hiện vào 1 thời điểm đặc biệt bất lợi. Phần lớn các công ty đã thua lỗ kể từ năm 2024 do các cuộc chiến giá khốc liệt. Sau giai đoạn tăng trưởng bùng nổ, “công xưởng năng lượng mặt trời” của thế giới nay đang phải đối mặt với 1 cuộc thanh lọc. Số vụ phá sản ngày càng tăng.

Trên phạm vi toàn cầu, ngành năng lượng mặt trời không phải lúc nào cũng đối xử tử tế với các nhà đầu tư. 1 tấm pin mặt trời thường không khác biệt quá nhiều so với 1 tấm pin khác; và khi 1 nhà sản xuất tạo ra cải tiến, các đối thủ nhanh chóng sao chép. Vì vậy, các công ty thường cố gắng mở rộng sản xuất nhanh nhất có thể để giành thị phần. Điều đó khiến sản lượng có thể vượt xa nhu cầu, kéo biên lợi nhuận sụp đổ. Xu hướng này từng dẫn đến 1 đợt suy giảm doanh thu mạnh vào năm 2018, trước khi phục hồi khi nhu cầu bắt kịp nguồn cung.

Lãng phí điện mặt trời

Tuy nhiên, đợt suy thoái hiện nay nghiêm trọng hơn nhiều. Thị trường chính của các tấm pin mặt trời từ trước đến nay vẫn là Trung Quốc, và tốc độ triển khai trong những năm gần đây nhanh đến mức vượt quá khả năng hấp thụ của hệ thống lưới điện.

Trên khắp cả nước, mái nhà, đồi núi và sa mạc đều được phủ kín bởi những tấm silicon màu xám đậm. Để duy trì nguồn cung điện ổn định, Trung Quốc trước đây dựa vào điện than, loại nguồn điện có thể được bật hoặc tắt theo nhu cầu. Trong khi đó, pin mặt trời chỉ hoạt động vào ban ngày, điều này có thể dẫn đến tình trạng thiếu điện vào ban đêm và dư thừa điện vào ban ngày. Kết quả là trong tháng 1 và tháng 2, khoảng 9% sản lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã bị lãng phí, tăng so với mức 6% cùng kỳ năm ngoái.

Tất cả những điều đó khiến việc tiếp tục bổ sung thêm công suất mới trở nên khó biện minh. Theo 1 hiệp hội ngành, số dự án lắp đặt trong năm nay có thể giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. Mức giảm này đủ để khiến 2026 trở thành năm đầu tiên sau 2 thập kỷ ghi nhận nhu cầu toàn cầu đối với tấm pin mặt trời sụt giảm.

Để hệ thống lưới điện Trung Quốc có thể xử lý tốt hơn, nước này cần có khả năng lưu trữ lượng điện mặt trời dư thừa hoặc truyền tải điện đi xa đến những nơi có nhu cầu. Điều đó đòi hỏi các khoản đầu tư lớn vào pin lưu trữ và đường dây truyền tải điện, cũng như phải xây dựng các cơ chế thị trường linh hoạt để điều phối toàn bộ hệ thống.

Tuy nhiên, trên thực tế ở một số khu vực, các hợp đồng dài hạn cho điện than vẫn đang loại năng lượng tái tạo ra khỏi thị trường, dù năng lượng tái tạo rẻ hơn. Giống như các tấm pin, pin lưu trữ cũng đang rẻ hơn nhờ sản lượng tăng. Nhưng quá trình này cần thời gian.

Trong khi đó, các công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang chật vật với tình trạng dư cung. Làn sóng đầu tư điên cuồng đã khiến họ có năng lực sản xuất hơn 1.000 gigawatt tấm pin mặt trời mỗi năm. Con số này vượt xa mức 600 gigawatt (vốn đã rất lớn) được lắp đặt trên toàn thế giới trong năm 2025, và có lẽ còn cao hơn mức mà thị trường toàn cầu có thể hấp thụ, theo nhận định của Jenny Chase từ một công ty tư vấn.

Giá sàn và những khiếm khuyết

Các nhà sản xuất pin mặt trời đã kêu gọi “tự kỷ luật” để giảm bớt tình trạng dư thừa công suất. Năm ngoái, một số doanh nghiệp đã cố gắng phối hợp để đưa ra hạn ngạch sản xuất và thiết lập mức giá sàn cho các tấm pin. Tuy nhiên, điều này không dễ. Chỉ vài tuần sau khi thỏa thuận được thiết lập, 1 công ty đã bị công khai chỉ trích vì phá vỡ thỏa thuận. Sau đó, vào tháng 1, các quan chức cho biết họ lo ngại nhóm này có thể trở thành 1 cartel, tức 1 liên minh doanh nghiệp nhằm thao túng thị trường.

Dù vậy, các quan chức cũng muốn cắt giảm phần dư thừa phình to này, vốn cũng là vấn đề trong các ngành năng lượng sạch khác của Trung Quốc. Chính phủ từng hào phóng hỗ trợ các nhà sản xuất năng lượng mặt trời theo nhiều cách, từ việc cung cấp đất giá rẻ cho đến các khoản vay không lãi suất. Giờ đây, điều đó không còn nữa.

Kể từ tháng 6 năm ngoái, các dự án điện mặt trời mới phải bán điện theo giá thị trường thay vì được hưởng mức giá mua điện bảo đảm. Một lý do quan trọng khiến xuất khẩu tăng vọt trong tháng 3 là các công ty đã vội vã đẩy mạnh giao hàng trước ngày 1/4, thời điểm họ không còn được hưởng hoàn thuế xuất khẩu.

Trong những tháng gần đây, một số chính quyền địa phương Trung Quốc thậm chí đã bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời hoàn trả hàng triệu nhân dân tệ tiền trợ cấp, chấp nhận để họ phá sản thay vì tiếp tục chống đỡ những doanh nghiệp thất bại.

Trong khi đó, địa chính trị có thể tiếp tục phủ thêm mây đen lên triển vọng của ngành. Các tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc đã trở thành nạn nhân của chính thành công của mình, khi làm bùng lên phản ứng bảo hộ tại cả các nước phương Tây lẫn các nước láng giềng của Trung Quốc, trong đó có Ấn Độ.

Kể từ năm 2022, Mỹ đã áp đặt các hạn chế nghiêm ngặt đối với hàng nhập khẩu, cùng với các mức thuế cao đối với những lô hàng vẫn được phép đi qua.

Một số bên cũng lo ngại rằng thiết bị do Trung Quốc sản xuất trong hạ tầng điện của họ có thể tạo ra rủi ro an ninh. Vào tháng 5, Liên minh châu Âu cho biết sẽ từng bước loại bỏ các nhà cung cấp biến tần Trung Quốc - 1 thiết bị quan trọng trong hệ thống điện mặt trời - khỏi các dự án được EU tài trợ. Một số công ty Trung Quốc đang cố gắng thuê ngoài hoạt động sản xuất ở nước ngoài để tránh những rắc rối chính trị như vậy.

Tất cả những điều này tạo nên 1 triển vọng u ám. Kể từ năm 2024, đã có hơn 40 công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc phá sản, bị mua lại hoặc bị hủy niêm yết khỏi các sàn chứng khoán. Theo Reuters, 1/3 lực lượng lao động tại 5 công ty lớn nhất trong ngành năng lượng mặt trời của Trung Quốc đã bị sa thải. Tuy nhiên, theo Jessica Jin từ S&P Global, 1 công ty nghiên cứu, làn sóng hợp nhất lớn nhất vẫn chưa thực sự diễn ra.

Giá tấm pin mặt trời đã nhích lên trong những tháng gần đây, nhưng các tấm pin vẫn được bán với giá thấp hơn chi phí sản xuất bình quân. Giá cổ phiếu của LONGi Green Energy Technology, Tongwei, Jinko Solar và Trina Solar - những nhà sản xuất lớn nhất - đều đang dao động ở mức thấp hơn nhiều so với một nửa đỉnh giá của vài năm trước.

Liệu có điều gì có thể đưa ngành năng lượng mặt trời trở lại thời kỳ rực rỡ nhất? Chắc chắn sẽ hữu ích nếu các quốc gia dỡ bỏ các rào cản thương mại đối với hàng hóa Trung Quốc. Một “phao cứu sinh” khác cho ngành này là việc thương mại hóa các công nghệ giúp nâng mạnh hiệu suất của tấm pin mặt trời. Hiện nay, phần lớn tấm pin chuyển đổi được khoảng 22–24% lượng ánh sáng chiếu vào chúng thành điện năng; các loại pin mặt trời tiên tiến hơn gọi là perovskite có thể đẩy tỷ lệ này lên trên 30%, đồng thời về lý thuyết còn rẻ hơn để sản xuất. Câu hỏi chỉ là có bao nhiêu công ty năng lượng mặt trời của Trung Quốc sẽ sống sót đủ lâu để chứng kiến những bước tiến đó.