Quốc gia Đông Nam Á phát tiền đi chợ cho dân, chuyên gia lại nói 'hãy nhìn mô hình Trung Quốc'

Giữa nhịp sống hối hả và cái nóng đặc trưng trên những con phố san sát cửa hàng của quận Bang Rak, thủ đô Bangkok, người dân đang đổ xô đi tìm những tấm biển thông báo tham gia chương trình “Thai Help Thai Plus”.

Đây là chương trình trợ giá mua sắm mới, theo đó Chính phủ sẽ thanh toán 60% chi phí đối với các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu, nhằm giúp người dân giảm gánh nặng sinh hoạt trong bối cảnh kinh tế khó khăn.

Chương trình là một canh bạc trị giá 3,7 tỷ USD của Chính phủ Thái Lan. Nguồn vốn được huy động thông qua vay nợ với mục tiêu kích thích chi tiêu tiêu dùng trong bối cảnh nền kinh tế đang chịu tác động nặng nề từ giá nhiên liệu tăng vọt do cuộc chiến giữa Mỹ và Iran khiến thị trường năng lượng toàn cầu biến động.

Tại một cửa hàng bán bánh kẹo truyền thống, bà Kittchanok Pruksanubal cho biết rất hài lòng khi tham gia chương trình. Đây là động thái mới nhất trong chuỗi chính sách của Thái Lan nhằm thúc đẩy chi tiêu khi niềm tin tiêu dùng vẫn ở mức đáng lo ngại.

“Chúng tôi tham gia để cải thiện dòng tiền và tăng thu nhập”, bà Pruksanubal chia sẻ với Nikkei Asia.

Theo bà, trong các chương trình đồng chi trả giữa người dân và Chính phủ trước đây - vốn hỗ trợ 50% giá trị mua hàng và được triển khai trong đại dịch COVID-19 cũng như hai tháng cuối năm 2025 - doanh thu của cửa hàng đã tăng khoảng 50%.

Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế và học giả đặt câu hỏi về hiệu quả thực sự của chính sách này.

“Tôi không quá lo về nợ công, nhưng điều quan trọng là tiền được chi vào đâu”, ông Burin Adulwattna, Kinh tế trưởng của Kasikorn Bank, nhận định.

Theo một số chuyên gia, vấn đề nằm ở chỗ nguồn chi tiêu chưa được nhắm đúng mục tiêu.

Chính phủ ưu tiên kích thích ngắn hạn

Ông Naphon Phumma, Giáo sư Kinh tế tại Đại học Thammasat, cho rằng giới kinh tế thường khuyến nghị Chính phủ nên sử dụng nguồn lực cho những lĩnh vực đem lại lợi ích dài hạn hơn.

“Theo tôi, Chính phủ hiểu điều đó, nhưng mỗi khi khủng hoảng xảy ra, họ luôn tìm kiếm một cú hích ngắn hạn cho nền kinh tế”, ông nói.

Theo quy định của chương trình Thai Help Thai Plus, từ tháng 6 đến tháng 9, Chính phủ hỗ trợ 60% giá trị mua sắm, tối đa 1.000 baht (hơn 800.000 đồng) mỗi tháng cho mỗi người dân. Mức hỗ trợ tối đa mỗi ngày là 200 baht.

Hơn 3.000 mặt hàng thiết yếu nằm trong danh mục được trợ giá, từ gạo, dầu gội đầu cho đến dịch vụ giao thông công cộng. Các nhà hàng cũng đủ điều kiện tham gia chương trình. Tuy nhiên, rượu bia, vé số và thuốc lá bị loại khỏi danh sách hỗ trợ.

Một phần trong gói kích thích kinh tế quy mô lớn

Thai Help Thai Plus là chương trình nổi bật và tốn kém nhất trong gói giải pháp rộng hơn nhằm bảo vệ người tiêu dùng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Thái Lan đang chịu áp lực lớn từ giá năng lượng và hàng hóa leo thang sau khi eo biển Hormuz bị phong tỏa trong bối cảnh xung đột Mỹ - Iran kéo dài.

Tháng trước, Nội các đã thông qua sắc lệnh khẩn cấp cho phép vay 400 tỷ baht để tài trợ cho gói kích thích này.

Thủ tướng Anutin Charnvirakul gọi đây là: “Công cụ giúp đất nước tiến lên phía trước và ngăn chặn sự suy yếu của nền kinh tế”.

Giống các chương trình trước đây, Thai Help Thai Plus ưu tiên các hộ kinh doanh nhỏ. Họ có thể đăng ký thông qua ứng dụng của Chính phủ và áp dụng ưu đãi khi bán hàng trên các nền tảng giao đồ ăn như Grab hay Line Man.

Đến nay đã có gần 900.000 cửa hàng đăng ký tham gia, và khoảng 200.000 đơn đăng ký khác đang được xử lý.

Có thể thúc đẩy tăng trưởng trong ngắn hạn

Trong ngắn hạn, chương trình được kỳ vọng tạo tác động tích cực.

Theo Bộ Tài chính Thái Lan, chương trình đồng chi trả năm ngoái đã giúp tăng trưởng kinh tế tăng thêm 0,2 điểm phần trăm.

Mặc dù tiêu dùng tư nhân giảm 0,3 điểm phần trăm trong tháng 11 do lũ lụt tại miền Nam, nhưng đã phục hồi mạnh trong tháng 12 với mức tăng 2,5 điểm phần trăm.

Ngân hàng Ayudhya (Krungsri) ước tính Thai Help Thai Plus có thể đóng góp thêm 0,3–0,6 điểm phần trăm cho tăng trưởng GDP.

Trong dự báo công bố cuối tháng 4, trước khi chương trình được phê duyệt, Ngân hàng Trung ương Thái Lan dự báo GDP năm 2026 chỉ tăng 1,5%, giảm đáng kể so với mức 2,4% của năm trước.

Nửa số tiền vay dành cho phúc lợi, nửa còn lại cho chuyển đổi năng lượng

Trong tổng số 400 tỷ baht vay mới, Chính phủ tuyên bố: 50% dành cho các chương trình phúc lợi xã hội.

50% dành cho các dự án chuyển đổi năng lượng nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và hạn chế tác động của các cú sốc giá nhiên liệu trong tương lai.

Tuy nhiên, phần ngân sách dành cho chuyển đổi năng lượng hiện đang bị phe đối lập kiện lên Tòa án Hiến pháp với lập luận rằng chương trình không đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý của một biện pháp khẩn cấp.

Dù vậy, phe đối lập nhấn mạnh rằng họ không phản đối các khoản hỗ trợ phúc lợi dành cho người dân.

Trong gói phúc lợi, khoảng 56 tỷ baht sẽ được dùng để tăng trợ cấp cho người có thu nhập thấp thông qua các loại thẻ phúc lợi xã hội.

Trong khi đó, Thai Help Thai Plus hướng tới khoảng 30 triệu công dân trưởng thành không thuộc diện này. Theo số liệu mới nhất từ Bộ Tài chính, đã có 26 triệu người đăng ký.

Chuyên gia nghi ngờ hiệu quả kích cầu

Dù được nhiều người dân hưởng ứng, giới học thuật vẫn đặt dấu hỏi lớn.

Ông Athiphat Muthitacharoen, chuyên gia kinh tế thuộc Đại học Chulalongkorn, nhận xét: “Nếu mục tiêu là giảm chi phí sinh hoạt và hỗ trợ các hộ kinh doanh nhỏ, thiết kế hiện tại có thể phát huy tác dụng. Nhưng nếu mục tiêu là thúc đẩy tăng trưởng GDP thông qua gia tăng tiêu dùng thì chương trình không thật sự mạnh”.

Nghiên cứu của ông về các chương trình đồng chi trả trong thời kỳ COVID-19 cho thấy: Mỗi 100 baht hỗ trợ từ Chính phủ chỉ tạo thêm khoảng 40 baht chi tiêu mới.

Phần lớn ngân sách vẫn được dùng để mua các mặt hàng thiết yếu mà người dân vốn đã phải mua. Nói cách khác, chương trình làm tăng tổng chi tiêu nhưng không tạo ra nhiều nhu cầu tiêu dùng mới.

Ngoài ra, lợi ích đối với doanh nghiệp cũng không được phân bổ đồng đều. “5% người bán lớn nhất nhận tới khoảng 40% tổng số tiền trợ cấp trong các đợt trước”, ông cho biết.

Mô hình Trung Quốc được đánh giá hiệu quả hơn

Theo ông Muthitacharoen, Thái Lan có thể đạt hiệu quả cao hơn nếu điều chỉnh thiết kế chương trình theo hướng mà Trung Quốc đang áp dụng.

Hiện nay, khoản trợ giá của Thái Lan được áp dụng ngay từ đồng baht đầu tiên mà người dân chi tiêu. Điều này giúp chương trình dễ tiếp cận nhưng lại không tạo động lực mạnh để người dân mua sắm nhiều hơn.

Trong khi đó, các chương trình phiếu giảm giá điện tử tại Trung Quốc thường yêu cầu khách hàng phải đạt một mức chi tiêu tối thiểu trước khi được giảm giá.

“Thiết kế như vậy tạo động lực mạnh hơn để người dân tăng chi tiêu”, ông nói.

Trên các tuyến phố Bang Rak, không phải chủ cửa hàng nào cũng lạc quan như bà Pruksanubal.

Ông Pravit Sidhibhlakorn, chủ đời thứ ba của một cửa hàng tạp hóa đã tồn tại 95 năm, cho rằng tác động của chương trình sẽ khá hạn chế. “Lợi ích chủ yếu thuộc về người tiêu dùng. Về phía doanh nghiệp, chúng tôi không được thêm bao nhiêu”.

Trong khi đó, chị Varangrath, một nhân viên văn phòng tranh thủ mua sắm giờ nghỉ trưa, cho biết chương trình giúp tiết kiệm tiền hơn là khiến chị chi tiêu nhiều hơn. “Tôi không nghĩ mình mua nhiều hơn chỉ vì được giảm giá”, chị chia sẻ.

Theo chị, mức trần hỗ trợ 200 baht mỗi ngày cũng hạn chế khả năng chi tiêu quá tay.

Niềm tin tiêu dùng vẫn tiếp tục suy giảm

Nhu cầu cấp thiết phải khôi phục niềm tin tiêu dùng được thể hiện rõ trong tháng 4 vừa qua.

Khi Chính phủ chuẩn bị triển khai Thai Help Thai Plus, họ đã vận động các chuỗi bán lẻ lớn và các nền tảng thương mại điện tử giảm giá hàng hóa thông qua một chương trình tiền thân mang tên Thai Help Thai.

Tuy nhiên, bất chấp những nỗ lực đó, chỉ số Niềm tin Người tiêu dùng Toàn cầu của Ipsos cho thấy niềm tin tiêu dùng tại Thái Lan đã giảm 10,9 điểm trong tháng 4 do ảnh hưởng của cuộc chiến Iran.

Đây là mức giảm mạnh nhất trong số 31 quốc gia được khảo sát.

Ông Wichian Kaeosombat, Phó giám đốc Trung tâm Dự báo Kinh doanh và Kinh tế thuộc Đại học Phòng Thương mại Thái Lan, cho rằng tình hình có thể còn tệ hơn nếu không có các chương trình hỗ trợ.

“Nếu không có dự án Thai Help Thai để hỗ trợ và hấp thụ nhu cầu, sức mua trong nước có thể đã lao dốc nghiêm trọng hơn nhiều. Chương trình đóng vai trò như một tấm đệm giảm sốc”.

Áp lực nợ công ngày càng lớn

Dẫu vậy, việc tiếp tục vay nợ để tài trợ các chương trình đồng chi trả cũng làm dấy lên lo ngại về tính bền vững tài khóa.

Tỷ lệ nợ công trên GDP của Thái Lan có nguy cơ vượt ngưỡng pháp lý 70%, dù tính toán của chính phủ cho thấy con số cuối cùng sẽ ở mức 69,88%.

Ở thời điểm hiện tại, nợ công vẫn được đánh giá là trong tầm kiểm soát. Tháng 4 vừa qua, Moody's đã nâng triển vọng tín nhiệm của Thái Lan từ “tiêu cực” lên “ổn định”.

Tuy nhiên, nếu chiến sự Trung Đông kéo dài và giá dầu tiếp tục neo cao, nhiều chuyên gia lo ngại chính phủ sẽ phải tung ra thêm nhiều vòng kích thích mới.

“Bốn tháng nữa, nếu giá dầu vẫn cao, người dân sẽ lại kêu gọi: ‘Hãy phát tiền cho chúng tôi’”, nhà kinh tế độc lập Chartchai Parasuk nhận định.

Ông Athiphat Muthitacharoen cảnh báo: “Đây có thể là một trong những lần cuối cùng Thái Lan có thể vay nợ quy mô lớn theo cơ chế khẩn cấp mà không phải đối mặt với những lo ngại nghiêm trọng về uy tín tài khóa”.

Theo ông, vấn đề không chỉ là tỷ lệ nợ trên GDP mà còn là gánh nặng lãi vay ngày càng tăng.

Hiện chi phí trả lãi của Thái Lan đã tương đương 10-11% tổng thu ngân sách nhà nước, mức bắt đầu gây lo ngại đối với các quốc gia có xếp hạng tín nhiệm đầu tư.

Chính phủ kỳ vọng phần ngân sách dành cho chuyển đổi năng lượng sẽ giúp tạo ra tăng trưởng dài hạn, qua đó bù đắp áp lực nợ công.

Theo ông Wichian Kaeosombat, nguồn vốn này sẽ được dùng cho các dự án quy mô lớn như: Lắp đặt điện mặt trời áp mái; Xây dựng các trang trại điện mặt trời; Tạo việc làm mới trong lĩnh vực xây dựng và năng lượng sạch.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia vẫn hoài nghi.

Ông Archanun Kohpaiboon, Giáo sư Kinh tế tại Đại học Thammasat, nhắc lại rằng trong đại dịch COVID-19, các cơ quan nhà nước từng được cấp 385 tỷ baht để đẩy nhanh các dự án đầu tư nhưng phải mất tới hai năm mới giải ngân hết, với kết quả không đồng đều.

“Hiện vẫn chưa rõ Chính phủ sẽ chi tiêu khoản tiền này như thế nào”.

Ông cảnh báo rằng nếu các dự án chỉ do cơ quan nhà nước đề xuất mà thiếu đánh giá hiệu quả thực tế, kết quả có thể chỉ dừng ở những dự án mang tên gọi hấp dẫn nhưng tác động rất hạn chế.

“Chúng ta có thể kết thúc bằng một dự án nghe rất hứa hẹn nhưng thực chất chỉ là lắp vài tấm pin mặt trời trên mái văn phòng của một cơ quan nào đó”, ông nói.

Trong khi đó, kế hoạch sử dụng ngân sách vẫn đang thay đổi. Bộ Giáo dục Thái Lan ngày 4/5 cho biết đang chuẩn bị các dự án sử dụng ngân sách khẩn cấp không chỉ cho năng lượng mà còn cho lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong lúc các cuộc tranh luận về hiệu quả kinh tế và rủi ro nợ công vẫn diễn ra, người dân Bang Rak vẫn tiếp tục tìm kiếm những cửa hàng treo biển tham gia Thai Help Thai Plus.

Đối với bà Pruksanubal - chủ cửa hàng bánh kẹo truyền thống - đây là một thỏa thuận đôi bên cùng có lợi.

Ngoài kỳ vọng doanh số tăng lên, bà cũng đánh giá cao chương trình với tư cách một người tiêu dùng. “Nó thực sự giúp ích rất nhiều cho việc mua thực phẩm hằng ngày của tôi”, bà nói.

Theo Nikkei