Ngọn đồi cao 300m chứa 'kho báu' trị giá 62,4 tỷ USD, khiến Mỹ - Trung tranh nhau quyền kiểm soát

Theo South China Morning Post, Chính phủ Kenya đang tổ chức sự kiện đấu thầu quốc tế nhằm lựa chọn nhà phát triển tiềm năng cho khu vực mỏ Mrima Hill.

Sự kiện đấu thầu được khởi động từ tháng 3/2026, hướng tới mục tiêu tìm kiếm nhà đầu tư đủ năng lực khai thác, đồng thời xây dựng hạ tầng tinh chế nội địa để nâng cao giá trị chuỗi cung ứng khoáng sản quốc gia.

Ngọn đồi Mrima Hill nằm cách Mombasa, thành phố cảng sầm uất bậc nhất Kenya, khoảng 65km về phía tây nam, thuộc quận Kwale, nằm sát bờ biển Ấn Độ Dương. Toàn bộ khu vực khoáng sản rộng khoảng 376km² với độ cao đỉnh đạt khoảng 300m so với mực nước biển.

Đáng chú ý, ngọn đồi này đang khiến các cường quốc công nghiệp phải thèm khát nhờ sở hữu nguồn tài nguyên quý hiếm, được mệnh danh là “kho báu”. Các nghiên cứu từ Business Insider ước tính Mrima Hill chứa tới 105,3 triệu tấn quặng khoáng hóa. Lòng đồi lưu giữ trữ lượng niobi lớn hàng đầu thế giới cùng lượng lớn các nguyên tố đất hiếm đặc biệt giá trị, đẩy tổng giá trị nguyên liệu lên tới 62,4 tỷ USD.

Được biết, niobi là loại kim loại hiếm được ứng dụng để tạo ra các loại thép siêu nhẹ nhưng có độ bền vượt trội, đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất cơ sở hạ tầng, ô tô, hàng không vũ trụ và chế tạo linh kiện quốc phòng. Trong khi đó, các nguyên tố đất hiếm đóng vai trò nguyên liệu then chốt để sản xuất nam châm vĩnh cửu hiệu suất cao, pin xe điện, turbine gió, điện tử cao cấp và các hệ thống vũ khí hiện đại.

Kết cấu địa chất núi lửa cacbonat đặc biệt qua hàng triệu năm kiến tạo đã tạo điều kiện cho các khoáng chất quý hiếm lắng đọng với mật độ rất cao ở ngọn đồi.

Chính vì giá trị kinh tế và chiến lược to lớn, ngay sau khi Kenya mở gói đấu thầu quốc tế, 13 tập đoàn và liên danh lớn trên thế giới từ Mỹ, Trung Quốc, Australia đến các quốc gia châu Âu lập tức lao vào tranh chấp.

Trong số các bên tham gia, liên danh Mỹ Mrima Earth Limited Consortium do Critical Metals Corp (công ty niêm yết tại New York) dẫn đầu gây chú ý với tiềm lực tài chính mạnh mẽ cùng mục tiêu kiểm soát nguồn cung chiến lược cho ngành công nghiệp high-tech nội địa.

Phía Trung Quốc góp mặt với 2 nhà thầu lớn thuộc các tập đoàn khoáng sản hàng đầu, vốn nắm giữ vai trò chi phối toàn cầu về công nghệ tách chiết và hạ tầng xử lý đất hiếm.

Ngoài ra, liên danh Australia do RareX và Iluka Resources thành lập cũng tham gia nhờ lịch sử giàu kinh nghiệm thăm dò và vận hành mỏ khoáng sản quy mô lớn.

Trải qua các vòng sơ tuyển, Kenya xác nhận hiện cuộc đua chỉ còn 6 ứng viên. Giới phân tích đánh giá các doanh nghiệp Trung Quốc nắm lợi thế lớn về hạ tầng công nghệ và chi phí tinh chế, trong khi các liên danh Mỹ sở hữu lợi thế về cam kết tài trợ, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ ngoại giao cấp cao từ Washington.

Tuy nhiên, sự cạnh tranh giữa các ông lớn không phải vấn đề lớn duy nhất dành cho cho giới chức Kenya. Việc đưa Mrima Hill vào khai thác đang vấp phải làn sóng phản đối gay gắt từ cộng đồng địa phương do ngọn đồi này là một "Kaya", khu rừng thiêng và đất tổ tiên linh thiêng của người Digo, thuộc nhóm dân tộc Mijikenda.

Rừng Mrima Hill đã được công nhận là di tích quốc gia từ năm 1992 nhờ hệ sinh thái đa dạng và giá trị tâm linh đặc biệt. Do đó, cư dân địa phương lo ngại hoạt động đào mỏ công nghiệp sẽ tàn phá các đền thờ cổ, làm suy giảm môi trường sống của động vật hoang dã, mất đất canh tác và buộc hàng nghìn hộ dân phải di dời.

"Cuộc chiến đất hiếm" giữa Mỹ - Trung

Cuộc đua tại Mrima Hill giống bức tranh thu nhỏ của cuộc chiến đất hiếm Mỹ - Trung. Theo Rare Earth Exchanges, tính đến năm 2025, Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác thô và kiểm soát tới 85-90% năng lực tinh chế, sản xuất nam châm vĩnh cửu toàn cầu.

Việc nắm giữ trọn vẹn chuỗi giá trị giúp Bắc Kinh tạo dựng tầm ảnh hưởng chi phối, đẩy Mỹ và các đồng minh vào thế bất lợi mỗi khi xảy ra gián đoạn nguồn cung. Mở rộng tầm ảnh hưởng tại châu Phi, nơi chứa gần 2 triệu tấn oxit đất hiếm, Trung Quốc nhanh chóng cắm rễ bằng những khoản đầu tư khổng lồ.

Mới đây, Công ty Hongji Mining (Trung Quốc) phối hợp với chính quyền Tanzania phát hiện mỏ đất hiếm Neodymium và Praseodymium quy mô lớn tại vùng Njombe trên diện tích 280km². Đồng thời tại Nigeria, các doanh nghiệp Trung Quốc cũng đã rót hơn 1,3 tỷ USD vào lĩnh vực chế biến lithium kể từ cuối năm 2023, bao gồm việc vận hành nhà máy trị giá 250 triệu USD tại bang Nasarawa.

Để thoát khỏi gọng kìm phụ thuộc vào Trung Quốc, Mỹ dưới các đời tổng thống gần đây cũng ráo riết triển khai loạt động thái đáp trả. Từ năm 2023, Mỹ thông qua DFC đã cam kết đầu tư 50 triệu USD vào Dự án Phalaborwa tại Nam Phi để chế biến đất hiếm từ bãi thải công nghiệp.

Sang năm 2024, Washington tiếp tục đẩy mạnh tài trợ cho dự án Hành lang Lobito - tuyến đường sắt dài 1.290km kết nối các vùng giàu khoáng sản của Congo và Zambia ra bờ biển Đại Tây Dương. Đến năm 2025, Mỹ trực tiếp hỗ trợ công ty Virtus Minerals thâu tóm dự án đồng và cobalt Chemaf tại Congo ngay trước tầm tay đối thủ Trung Quốc.

Bước sang năm 2026, Mỹ duy trì ưu tiên ngân sách cho dự án Phalaborwa, tài trợ nghiên cứu dự án Monte Muambe tại Mozambique, đồng thời cam kết đồng đầu tư 3,5 tỷ USD với Australia và xúc tiến thỏa thuận hợp tác đất hiếm toàn diện với EU.

Nhìn chung, tại thị phần châu Phi, Mỹ đang chuyển hướng chiến lược từ việc chỉ mua quặng thô sang hỗ trợ xây dựng nhà máy chế biến nội địa, chuyển giao công nghệ và tạo việc làm. Dù vậy, giới phân tích nhận định Mỹ sẽ cần ít nhất 10-15 năm mới có thể thu hẹp khoảng cách và cạnh tranh bình đẳng với thế lực Trung Quốc tại châu lục này.