Chuyên gia Việt tại Canada đề xuất lập Quỹ khoa học song phương, mở rộng hợp tác AI, bán dẫn và đất hiếm

Trong chuyến thăm cấp Nhà nước tới Canada, chiều 25/9 theo giờ địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã gặp gỡ đại diện Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSEA), theo TTXVN.

Hơn 20 chuyên gia, trí thức người Việt đang làm việc tại Canada tham dự cuộc gặp. Các lĩnh vực chuyên môn trải rộng từ trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ 5G/6G đến khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, năng lượng, khoáng sản chiến lược, hạ tầng đô thị, dữ liệu và máy bay không người lái.

Tại cuộc gặp, Đại sứ Việt Nam tại Canada Phạm Vinh Quang đã báo cáo với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và Đoàn đại biểu cấp cao về năng lực cũng như thế mạnh của cộng đồng chuyên gia, trí thức Việt Nam tại Canada.

Theo Đại sứ, CVSEA hiện có hơn 150 nhà khoa học và chuyên gia hoạt động trong nhiều lĩnh vực công nghệ trọng điểm. Trong số này, nhiều người đang đảm nhiệm các vị trí quan trọng tại các trường Đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ lớn ở Canada cũng như khu vực Bắc Mỹ.

Đội ngũ chuyên gia trong mạng lưới có nhiều thành tích trong nghiên cứu khoa học, với các công trình được công bố quốc tế, bằng sáng chế và giải thưởng do các tổ chức khoa học uy tín ghi nhận.

Đề xuất tăng hợp tác trong các công nghệ chiến lược

Phát biểu tại cuộc gặp, Giáo sư Vũ Việt Hưng, Học viện Quân sự Hoàng gia Canada, Chủ tịch CVSEA, đã báo cáo lại quá trình hình thành và phát triển của mạng lưới.

Ông bày tỏ sự phấn khởi trước việc quan hệ Việt Nam - Canada được nâng lên Đối tác Chiến lược, cho rằng bước phát triển này tạo thêm không gian hợp tác cho cộng đồng khoa học hai nước. Các thành viên CVSEA, theo ông, sẵn sàng tham gia kết nối và đóng góp vào những chương trình hợp tác cụ thể.

Từ góc độ công nghệ, Giáo sư Lê Bảo Long, Viện Nghiên cứu Khoa học Quốc gia, Đại học Québec, đề xuất hai nước xây dựng một chương trình hợp tác khoa học - công nghệ ở cấp quốc gia, tập trung vào những lĩnh vực có tính chiến lược như AI, 6G, an ninh mạng và công nghệ lượng tử...

Giáo sư Lê Bảo Long cũng đề xuất thành lập một Quỹ khoa học song phương Việt Nam - Canada; có thể triển khai giữa Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ quốc gia (NAFOSTED) và Quỹ Khoa học của Québec (FRQ) hoặc Hội đồng Nghiên cứu khoa học tự nhiên và kỹ thuật Canada (NSERC)..

Đất hiếm, biến đổi khí hậu và bán dẫn

Đối với khoáng sản chiến lược và biến đổi khí hậu, Phó Giáo sư Đặng Đức Huy, Đại học Trent, cho rằng đây là những lĩnh vực còn nhiều dư địa để hai nước mở rộng hợp tác.

Trong lĩnh vực đất hiếm và khoáng sản chiến lược, các hướng hợp tác có thể tập trung vào công nghệ khai thác, tuyển, tách và tinh chế, các quy trình sản xuất ít phát thải, hóa học xanh, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng như đào tạo nhân lực.

Với biến đổi khí hậu, ông cho rằng Việt Nam và Canada có thể ưu tiên những bài toán có thể sớm tạo ra kết quả, chẳng hạn theo dõi phát thải, quản lý tài nguyên, nông nghiệp phát thải thấp và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Theo Phó Giáo sư Đặng Đức Huy, mỗi dự án nên được thiết kế theo từng bước, từ nghiên cứu chung, thử nghiệm tại Việt Nam đến hoàn thiện công nghệ và triển khai ở quy mô lớn hơn.

Ông đề xuất thiết lập một đầu mối điều phối, lựa chọn các nhiệm vụ thí điểm và xây dựng cơ chế đồng tài trợ. Cùng với đó là thống nhất quy định về sở hữu trí tuệ, chia sẻ dữ liệu và phân bổ lợi ích; tạo điều kiện để chuyên gia, trường Đại học và viện nghiên cứu trong và ngoài nước tham gia với thủ tục thuận lợi; đồng thời thu hút doanh nghiệp và mô hình hợp tác công - tư ngay từ giai đoạn xác định bài toán cho tới thử nghiệm, đầu tư và thương mại hóa.

Trong lĩnh vực bán dẫn, Tiến sĩ Trần Hồng Nhung, chuyên ngành Kỹ thuật điện tại Đại học McGill, nhận định Canada có thế mạnh ở một số phân khúc chuyên sâu như bán dẫn hợp chất, thiết bị quang tử, thiết kế chip AI và công nghệ đóng gói tiên tiến.

Theo bà, hệ thống phòng sạch cùng các trung tâm chế tạo ở quy mô tiền sản xuất của Canada có thể bổ trợ cho năng lực nghiên cứu và hạ tầng bán dẫn mà Việt Nam đang phát triển.

Từ việc kết nối với các viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước, Tiến sĩ Trần Hồng Nhung đề xuất hợp tác phát triển các dòng bán dẫn công suất, phục vụ quá trình nội địa hóa những sản phẩm như xe điện.

Để mô hình này có thể triển khai, bà cho rằng cần cơ chế đồng tài trợ linh hoạt, trong đó cho phép sử dụng nguồn vốn cho các dự án nghiên cứu ở nước ngoài khi dự án có cam kết cụ thể về chuyển giao công nghệ và sản xuất tại Việt Nam. Các dự án cũng cần gắn với doanh nghiệp tiếp nhận và đầu ra rõ ràng trong nước.

Bà đồng thời kiến nghị rà soát các quy định liên quan đến nhập khẩu hóa chất và việc tiếp nhận, cho tặng thiết bị nghiên cứu đã qua sử dụng nhưng vẫn còn khả năng vận hành tốt từ nước ngoài.

Tăng kết nối nhân tài và hợp tác AI

Trao đổi về hợp tác AI, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phong, Giám đốc Công nghệ và Chuyển đổi AI của Tập đoàn FPT, đề xuất tăng cường trao đổi nhân tài ở trình độ cao.

Theo ông, các nhà khoa học trẻ Việt Nam cần có thêm cơ hội làm việc cùng những chuyên gia hàng đầu thế giới, tham gia giải quyết các bài toán quy mô lớn, đồng thời duy trì mối liên hệ lâu dài với Việt Nam.

Ông cũng đề xuất Việt Nam tham gia sáng kiến về khoa học AI an toàn LawZero, thông qua việc cử các nhà khoa học cùng nghiên cứu, hình thành nhóm hợp tác về AI an toàn và đóng góp vào các phương pháp đánh giá, tiêu chuẩn cũng như kho tri thức chung của cộng đồng quốc tế.

Theo hướng này, Việt Nam không chỉ tiếp nhận thành quả khoa học mà còn có thể tham gia quá trình xây dựng nền tảng tri thức phục vụ việc hình thành các quy định về AI trong tương lai.

Giáo sư Thái Thị Thanh Mai, Đại học HEC Montréal, chuyên gia về khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và kinh doanh xã hội, cho rằng yếu tố con người cần được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Bà đề xuất đưa các vấn đề thực tiễn của cơ quan Nhà nước và doanh nghiệp vào môi trường Đại học để sinh viên, giảng viên và nhà khoa học cùng tham gia giải quyết. Song song với đó là đẩy mạnh phương thức học tập thông qua thực hành, thử nghiệm và đổi mới cách đào tạo trong bối cảnh AI phát triển nhanh.

Theo bà, người học cần được trang bị khả năng đặt câu hỏi, tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.

Giáo sư Thái Thị Thanh Mai cũng đề xuất thí điểm một sáng kiến hợp tác đổi mới sáng tạo Việt Nam - Canada. Các Bộ, ngành và doanh nghiệp Việt Nam có thể xác định một số vấn đề chiến lược, sau đó thành lập các nhóm liên ngành với sự tham gia của sinh viên, giảng viên, nhà khoa học, doanh nghiệp trong nước cùng các chuyên gia, trường đại học và đối tác Canada.

Các nhóm có thể dành khoảng 3-6 tháng để xây dựng và thử nghiệm giải pháp. Mô hình này vừa hướng tới tạo ra các sản phẩm có khả năng ứng dụng, vừa góp phần đào tạo nhân lực đổi mới sáng tạo.

Đề xuất hợp tác công nghệ hạt nhân

Trong lĩnh vực hạt nhân, Thạc sĩ Nguyễn Sỹ Quý, Kỹ sư hạt nhân trưởng tại Holtec International (Mỹ), đánh giá Việt Nam có tiềm năng ứng dụng và hợp tác phát triển công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ SMR-300.

Ông cho biết đội ngũ chuyên gia người Việt tại Canada và Mỹ sẵn sàng tham gia kết nối tri thức, đồng thời hỗ trợ đào tạo nhân lực phục vụ lĩnh vực này tại Việt Nam.

Chung tay giải các bài toán lớn

Phát biểu kết luận cuộc gặp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá cao những đóng góp và đề xuất của các chuyên gia, trí thức Việt Nam tại Canada.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cộng đồng chuyên gia, trí thức Việt Nam tại Canada được đào tạo bài bản, có chuyên môn, kinh nghiệm và uy tín trong nhiều lĩnh vực, từ khoa học, công nghệ, giáo dục, y tế đến kinh tế, pháp luật và quản lý.

Nhiều người đã đạt được những thành tựu được ghi nhận tại Canada. Đây không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng người Việt mà còn là nguồn lực tri thức quan trọng, đồng thời có thể đóng vai trò cầu nối giữa Việt Nam với Canada và rộng hơn là với thế giới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh quá trình thực hiện các mục tiêu phát triển chiến lược của Việt Nam cần sự tham gia của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là lực lượng chuyên gia và trí thức.

Đảng và Nhà nước sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, tạo điều kiện để đội ngũ này tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển đất nước, trong đó có việc xây dựng môi trường làm việc minh bạch, cạnh tranh, trao quyền và có chính sách phù hợp để chuyên gia có thể đóng góp lâu dài hoặc từ xa.

Các công trình nghiên cứu, sáng kiến và sản phẩm có giá trị cũng cần được sử dụng hiệu quả, phục vụ trực tiếp cho mục tiêu phát triển đất nước.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong muốn các chuyên gia, trí thức Việt Nam tại Canada tiếp tục hiến kế cho những vấn đề lớn và các lĩnh vực Việt Nam đang ưu tiên, như AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, y tế, năng lượng sạch, hàng không vũ trụ, chuyển đổi số và đào tạo nhân lực chất lượng cao.

Ông nhấn mạnh các đề xuất cần hướng tới những vấn đề cụ thể, giải pháp cụ thể và kết quả có thể đo đếm được.

Cùng với đó, cần xây dựng các mạng lưới chuyên gia, trí thức theo hướng thực chất và hiệu quả hơn. Những mạng lưới này cần nắm được năng lực, chuyên môn của từng chuyên gia, nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp để khi Việt Nam có nhu cầu có thể kết nối đúng nguồn lực với từng nhiệm vụ cụ thể.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, đóng góp cho đất nước không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải trở về Việt Nam làm việc lâu dài. Một nghiên cứu, dự án hợp tác, chương trình đào tạo, hoạt động chuyển giao công nghệ hay một kết nối thành công cũng có thể tạo ra giá trị thiết thực.

Ông đồng thời đề nghị các chuyên gia, trí thức quan tâm tới việc hỗ trợ thế hệ trẻ người Việt tại Canada. Những người đi trước có thể trở thành điểm tựa cho sinh viên, nghiên cứu sinh Việt Nam, giúp thế hệ trẻ hội nhập, duy trì tiếng Việt, bản sắc văn hóa và tình cảm với quê hương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng kỳ vọng cộng đồng chuyên gia Việt Nam tại Canada tiếp tục phát huy vai trò cầu nối, góp phần đưa quan hệ Việt Nam - Canada phát triển theo hướng sâu sắc và thực chất hơn.