Trung Quốc nắm ‘át chủ bài’ đất hiếm, Mỹ càng đầu tư càng thấy khoảng cách

Bao Đầu, thành phố công nghiệp nằm gần sa mạc Gobi, được ví như “Thung lũng Silicon” của ngành đất hiếm Trung Quốc. Đây là nơi tập trung các viện nghiên cứu, cơ sở chế biến và những nhà sản xuất nam châm lớn.

Tại đây, JL Mag Rare Earth - nhà sản xuất nam châm hiệu suất cao lớn nhất thế giới - đang xây dựng nhà máy quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Dự án cho thấy cách Trung Quốc muốn duy trì vị thế thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm, ngay cả khi Mỹ và các đồng minh đang đổ hàng tỷ USD để tìm nguồn cung thay thế.

Trong một năm qua, Mỹ và các đồng minh đã cam kết đầu tư mạnh vào các dự án đất hiếm bên ngoài Trung Quốc. Những khoáng sản này đóng vai trò thiết yếu trong nhiều sản phẩm, từ tên lửa đến xe điện, đồng thời trở thành một trong những công cụ đòn bẩy kinh tế quan trọng nhất của Bắc Kinh.

Khi Chủ tịch Tập Cận Bình tới Washington trong tuần này, đất hiếm nằm trong số những vấn đề trọng tâm của chương trình nghị sự thương mại. Trung Quốc cũng đang cân nhắc mở rộng các biện pháp hạn chế xuất khẩu trong mùa thu.

Nhưng trong khi Mỹ và các nước khác tìm cách xây dựng lại chuỗi cung ứng theo mô hình của Trung Quốc, Bắc Kinh đang tìm cách định hình lại chính chuỗi cung ứng đó.

Trung Quốc đang kiểm soát cả những mắt xích khó thay thế nhất

Khai thác đất hiếm mới chỉ là bước đầu. Khoáng sản sau đó phải được tách, tinh luyện, chế tạo thành nam châm hiệu suất cao rồi tiếp tục được sản xuất thành các linh kiện hoàn chỉnh.

Đây chính là lợi thế mà Trung Quốc khó bị thay thế trong thời gian ngắn. Ngay cả khi các quốc gia khác tìm được nguồn dysprosium hoặc terbium từ những mỏ mới, chẳng hạn tại Brazil, họ vẫn có thể phải dựa vào doanh nghiệp Trung Quốc về công nghệ, bằng sáng chế và quy mô sản xuất để phục vụ những ngành đang tăng trưởng nhanh như robot.

Xuất khẩu nam châm đất hiếm của Trung Quốc sang Mỹ đã giảm trong tháng trước. Bắc Kinh được cho là đang cân nhắc cấp thêm giấy phép xuất khẩu để sử dụng như một quân bài thương lượng tại hội nghị thượng đỉnh.

JL Mag là một ví dụ điển hình. Chỉ vài năm trước, công ty này chủ yếu được biết đến với các loại nam châm đất hiếm dùng trong điều hòa không khí và tuabin điện gió.

Hiện nay, công suất sản xuất của JL Mag đã cao hơn hơn 10 lần so với đối thủ gần nhất tại Mỹ, đồng thời trở thành một nhà cung cấp lớn cho ngành xe điện. Các nhà phân tích cho rằng khách hàng của JL Mag có cả Tesla và Volkswagen.

Các ước tính cho thấy JL Mag chiếm khoảng 10 - 20% thị trường nam châm đất hiếm toàn cầu. Sản phẩm của công ty được sử dụng bởi 10 thương hiệu xe năng lượng mới lớn nhất thế giới.

Đến năm 2028, JL Mag dự kiến bổ sung tới 20.000 tấn công suất mỗi năm tại Bao Đầu - tương đương mức tăng 50%.

David Abraham, chuyên gia tại Materium Strata, công ty tư vấn về khoáng sản quan trọng, nhận định: “JL Mag có thể đáp ứng nhu cầu của khách hàng theo cách mà các đối thủ Mỹ đơn giản là chưa thể làm được”.

Theo ông, khách hàng chỉ cần đưa ra thông số kỹ thuật, còn JL Mag có thể nhanh chóng điều chỉnh máy móc để tạo ra sản phẩm.

“Việc bắt kịp điều đó là cực kỳ khó”, Abraham nói.

Lợi thế của JL Mag còn đến từ vị trí địa lý. Nhà máy tại Bao Đầu nằm gần mỏ Bayan Obo, một trong những nguồn đất hiếm lớn nhất thế giới, đồng thời ở cạnh các doanh nghiệp chế biến, nhà sản xuất nam châm và viện nghiên cứu.

Sự tập trung này giúp giảm chi phí logistics, chia sẻ nhà cung cấp, thu hút lao động chuyên môn và tận dụng hàng chục năm kinh nghiệm trong ngành.

Mỹ đổ hàng tỷ USD nhưng vẫn cách xa quy mô của Trung Quốc

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năm 2024, Trung Quốc chiếm khoảng 94% sản lượng nam châm vĩnh cửu đất hiếm trên toàn cầu, vượt xa tỷ trọng của nước này trong hoạt động khai thác.

JL Mag cho biết trong cùng năm, công ty trở thành nhà sản xuất nam châm lớn nhất thế giới xét cả sản lượng lẫn doanh số.

Từ năm 2019 đến 2025, công suất thường niên của công ty đã tăng hơn 4 lần. Đến năm sau, JL Mag muốn nâng thêm 50%, lên 60.000 tấn.

Khoảng cách với Mỹ hiện rất đáng kể. MP Materials, doanh nghiệp vận hành mỏ và cơ sở chế biến đất hiếm duy nhất tại Mỹ, mới bắt đầu sản xuất nam châm đất hiếm tại nhà máy ở Fort Worth, Texas vào năm ngoái.

Sau khi chính quyền ông Trump đầu tư 400 triệu USD để đổi lấy khoảng 15% cổ phần, MP Materials công bố kế hoạch chi hơn 1,25 tỷ USD xây dựng một nhà máy sản xuất nam châm lớn hơn nhiều tại Northlake, Texas.

Cơ sở này cuối cùng dự kiến đạt công suất khoảng 10.000 tấn/năm.

Nếu hoàn thành, công suất đó chỉ tương đương khoảng 1/3 sản lượng của JL Mag trong năm 2025, chưa tính đến kế hoạch mở rộng tiếp theo của doanh nghiệp Trung Quốc.

Một số công ty Mỹ khác cũng đưa ra cam kết tương tự về việc xây dựng nhà máy nam châm, nhưng vẫn thiếu kinh nghiệm và nguồn vốn để tạo ra quy mô tương đương.

Trong khi đó, nhu cầu đang tăng nhanh. Theo IEA, lượng tiêu thụ đất hiếm dùng trong nam châm vĩnh cửu đã tăng gấp đôi kể từ năm 2015 và dự kiến tăng thêm 1/3 vào năm 2030.

Bên ngoài Trung Quốc, nhu cầu được dự báo tăng 50% vào năm 2035, trong khi các dự án sản xuất nam châm hiện có và đang được lên kế hoạch chỉ có thể đáp ứng chưa đến 1/5 nhu cầu.

“Các công ty phương Tây vẫn đang phát triển công nghệ và phải tự làm mọi thứ từ đầu”, Derek Zhang, nhà phân tích tại Daiwa Securities, bình luận. “Các công ty Trung Quốc có thể rất dễ dàng tăng công suất và chi phí có thể chỉ bằng khoảng 1/10”.

Từ một doanh nghiệp non trẻ đến “con cưng” của ngành đất hiếm

JL Mag được thành lập năm 2008 bởi Cai Baogui cùng hai người bạn Hu Zhibin và Li Xinnong. Cai lớn lên tại Giang Tây, trung tâm ngành đất hiếm ở miền Nam Trung Quốc, nhưng trước đó không hoạt động trong lĩnh vực này.

Ý tưởng thành lập công ty xuất hiện sau khi Cai gặp lãnh đạo Goldwind, một nhà sản xuất tuabin điện gió. Nhận thấy nhu cầu nam châm đất hiếm sẽ tăng cùng năng lượng tái tạo, nhóm của ông bắt đầu nghiên cứu sản xuất loại linh kiện này.

Năm 2008, ba người thành lập JL Mag bằng cách kết nối hai đầu của chuỗi cung ứng. Ganzhou Rare Earth cung cấp nguồn nguyên liệu, trong khi Goldwind trở thành một trong những khách hàng đầu tiên.

Công ty sau đó tập trung vào khâu sản xuất nam châm, thay vì chỉ khai thác, tách và luyện đất hiếm. Mục tiêu là giữ lại nhiều giá trị hơn trong chuỗi cung ứng.

Thành công khi đó hoàn toàn không được đảm bảo. Theo Cai, giá đất hiếm tăng hơn 10 lần chỉ trong vài tháng năm 2011 trước khi lao dốc. Đến năm 2013 và 2014, nhân viên bắt đầu rời công ty và Cai từng cân nhắc từ bỏ ngành.

Tình hình thay đổi khi JL Mag vượt qua giai đoạn suy thoái và phát triển hoạt động cung cấp nam châm cho tuabin gió, điều hòa và xe điện. Năm 2018, công ty niêm yết tại Thâm Quyến.

Một năm sau, Chủ tịch Tập Cận Bình tới thăm một số cơ sở của JL Mag tại miền Nam Trung Quốc, tham quan dây chuyền sản xuất và các lò chế tạo nam châm đất hiếm.

Theo truyền thông Trung Quốc, ông Tập khi đó nhấn mạnh rằng để không bị đánh bại trong cạnh tranh, Trung Quốc phải coi đổi mới công nghệ là nền tảng chiến lược.

Chuyến thăm diễn ra chỉ 10 ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tăng thuế đối với hàng hóa Trung Quốc, khiến căng thẳng thương mại giữa hai nước leo thang.

Đến năm 2023, JL Mag huy động khoảng 540 triệu USD tại Hồng Kông, tạo thêm nguồn vốn cho chương trình mở rộng quy mô lớn.

Trong 3 năm qua, công ty được nhận hàng chục triệu USD tiền trợ cấp, trong khi chính quyền địa phương nhiều lần đưa các nhà máy của JL Mag vào danh sách dự án trọng điểm.

Khi Bắc Kinh siết kiểm soát xuất khẩu đất hiếm năm ngoái, JL Mag là một trong những doanh nghiệp Trung Quốc đầu tiên được cấp giấy phép xuất khẩu chung. Doanh thu bán hàng tại Mỹ của công ty đã tăng tới 40%.

“Trong nhiều năm, công ty này đã là một trong những ‘con cưng’ của Chính phủ”, John Ebert, đại diện lâu năm tại Mỹ của nhà sản xuất nam châm Ningbo Yunsheng, nhận xét. “Đó là lý do JL Mag có thể phát triển nhanh đến vậy, từ gần như không có gì trở thành một doanh nghiệp đáng kể”.

Robot hình người mở ra mặt trận mới

JL Mag hiện không muốn dừng ở việc sản xuất nam châm. Robot hình người đang được công ty xác định là một trong những động lực tăng trưởng lớn tiếp theo.

Các khớp của robot dựa vào những động cơ sử dụng nam châm, về cơ bản đóng vai trò như cơ bắp, giúp robot thực hiện các chuyển động chính xác và linh hoạt.

JL Mag đang tiến thêm một bước trong chuỗi giá trị, từ cung cấp nam châm sang sản xuất các linh kiện hoàn chỉnh.

“Trong thời gian tới, công ty sẽ tiếp tục tăng đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các linh kiện từ tính dành cho robot hình người”, JL Mag cho hay.

Trung Quốc vốn đã sớm dẫn đầu trong lĩnh vực robot hình người. Một khảo sát cho thấy nước này chiếm 97% lượng robot hình người được giao trên toàn cầu trong nửa đầu năm 2026.

Tiềm năng của thị trường này rất lớn. Theo Nomura, robot hình người sử dụng lượng vật liệu đất hiếm cho mỗi động cơ cao hơn đáng kể so với xe điện.

Trong khi đó, JL Mag tuyên bố với các nhà phân tích của Citigroup rằng Trung Quốc nhiều khả năng vẫn sản xuất 80% lượng nam châm của thế giới vào năm 2030.

Citigroup nhận định ngay cả khi các dự án phương Tây đi vào hoạt động, chúng có thể giúp giải quyết vấn đề nguồn cung nhưng khó cạnh tranh với Trung Quốc về chi phí, quy mô, chất lượng và khả năng tùy biến.

Khoảng cách này cũng lý giải tại sao Mỹ đang tìm một hướng đi khác: loại bỏ đất hiếm khỏi nam châm.

Niron Magnetics, một nhà sản xuất có trụ sở tại Minnesota, đang theo đuổi hướng đi này với loại nam châm được chế tạo từ sắt và nitơ.

Lầu Năm Góc đang hỗ trợ công ty phát triển các nhà máy có khả năng đạt tổng công suất tới 11.500 tấn/năm.

Những hạn chế sắp được áp dụng cũng đang góp phần tạo ra thị trường cho các sản phẩm thay thế. Từ ngày 1/1, Lầu Năm Góc sẽ ngừng mua một số công nghệ quốc phòng có chứa nam châm đất hiếm của Trung Quốc.

Tuy nhiên, bài toán chi phí vẫn là trở ngại lớn. Tom Grainger, phó Chủ tịch phụ trách phát triển thương mại và doanh nghiệp của Niron, cho biết công ty đã nhận được lượng yêu cầu “khổng lồ” từ các khách hàng quốc phòng tiềm năng trước thời hạn trên.

Nhu cầu thậm chí đã vượt khả năng đáp ứng của công ty, dù Niron chưa bắt đầu nhắm tới thị trường robot.

“Nếu xét đến những yếu tố kinh tế lớn như chi phí lao động hay hỗ trợ của Chính phủ, bạn đơn giản là không thể cạnh tranh với Trung Quốc”, Grainger nói.