Người dân ở đô thị đặc biệt bị thu hồi đất có thể được hưởng thêm những chính sách gì?

Với 465/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, chiếm 93%, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Luật Phát triển đô thị tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất ngày 24/8. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10/2026, tạo thêm cơ chế, chính sách đặc thù cho các đô thị đặc biệt.

Luật được thiết kế theo hướng trao thêm quyền chủ động cho các đô thị đặc biệt trong xây dựng chính sách phù hợp với điều kiện ngân sách, nhu cầu dân cư và định hướng phát triển. Hiện Hà Nội và TP HCM là hai đô thị loại đặc biệt của Việt Nam, trong đó Hà Nội thực hiện theo Luật Thủ đô. Các đô thị được công nhận là đô thị đặc biệt trong tương lai sẽ được áp dụng cơ chế này:

Ưu tiên tái định cư tại chỗ, bảo đảm sinh kế

Trong cải tạo, chỉnh trang và tái thiết các khu đô thị cũ, người dân được ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ. Nơi ở mới phải có điều kiện sống ít nhất bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời bảo đảm hạ tầng, tiện ích đô thị và khả năng duy trì sinh kế.

Chính sách không chỉ tính đến người có nhà, đất bị thu hồi mà còn hướng tới người thuê nhà, lao động phi chính thức, hộ kinh doanh nhỏ, người cao tuổi, người khuyết tật và những người có sinh kế gắn với địa bàn cũ. Mục tiêu là hạn chế tình trạng người dân có chỗ ở mới nhưng mất việc làm, nguồn thu hoặc phải chuyển đến nơi xa trường học, bệnh viện và các dịch vụ quen thuộc.

Các tổ chức và cộng đồng dân cư địa phương cũng được ưu tiên hỗ trợ để chủ động đề xuất, thực hiện các dự án cải tạo, chỉnh trang tại nơi mình sinh sống.

Thành phố được chủ động phát triển nhà ở xã hội, nhà tái định cư, nhà lưu trú, nhà cho thuê và các loại hình nhà ở phù hợp với từng nhóm dân cư. Các loại hình này có thể được chuyển đổi linh hoạt để tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu.

Đáng chú ý, người bị thu hồi nhà, đất ở nếu được bố trí tái định cư bằng nhà ở xã hội, sau khi thanh toán đủ tiền mua nhà theo quy định, sẽ được công nhận quyền sở hữu đầy đủ đối với căn nhà như nhà ở thương mại. Thành phố cũng có thể ban hành cơ chế ưu đãi để thu hút đầu tư, phát triển và quản lý các loại hình nhà ở này.

Hỗ trợ học phí ngành trọng điểm, học bổng cho người tài

Trong giáo dục và đào tạo, đô thị đặc biệt có thể xây dựng chính sách học bổng và ưu đãi riêng dành cho học sinh, người học có năng khiếu, tài năng hoặc thành tích đặc biệt xuất sắc.

Người học các ngành, nghề trọng điểm có thể được thành phố hỗ trợ học phí. Danh mục ngành nghề và mức hỗ trợ do địa phương lựa chọn dựa trên nhu cầu nhân lực, thay vì áp dụng chung cho mọi nơi.

Người học, nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục khi học tập, nghiên cứu hoặc thỉnh giảng trong và ngoài nước ở những ngành, lĩnh vực trọng điểm cũng có thể được hỗ trợ kinh phí.

Thành phố đồng thời có thể áp dụng các cơ chế, chính sách hỗ trợ giáo dục và phát triển giáo dục tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn; đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, xây dựng mô hình nhiều cấp học, trường chất lượng cao, trường tiên tiến hoặc cơ sở liên kết giáo dục. Một số trường cao đẳng trọng điểm có thể được đầu tư để đạt chuẩn khu vực, quốc tế.

Các thành phố cũng có thể đặt hàng trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, viện nghiên cứu đào tạo nhân lực cho những ngành đang thiếu, qua đó gắn chính sách học bổng, học phí và đào tạo với nhu cầu phát triển, cơ hội việc làm của từng đô thị.

Có thể hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh ngoài phạm vi bảo hiểm y tế

Trong lĩnh vực y tế, người dân tại đô thị đặc biệt có thể được ngân sách thành phố hỗ trợ chi phí phòng bệnh và một số khoản khám bệnh, chữa bệnh ngoài phạm vi chi trả của quỹ bảo hiểm y tế theo lộ trình thích hợp. Mức hỗ trợ, đối tượng và loại chi phí cụ thể sẽ do từng thành phố quyết định.

Thành phố cũng có thể phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện, xe vận chuyển người bệnh và các dịch vụ y tế cấp cứu chuyên biệt; áp dụng chính sách hỗ trợ thanh toán chi phí và giảm tỷ lệ đồng chi trả của người bệnh khi sử dụng các dịch vụ này.

Về an sinh xã hội, các thành phố có thể ban hành chính sách theo hướng mở rộng đối tượng thụ hưởng và nâng mức hưởng, phù hợp điều kiện từng địa phương. Nguồn lực được tập trung để phát triển mạng lưới cơ sở chăm sóc người cao tuổi, cơ sở trợ giúp xã hội và các dịch vụ hỗ trợ nhóm yếu thế.

Người có công với cách mạng sinh sống trên địa bàn cũng có thể được hưởng các chế độ, chính sách ưu đãi riêng ngoài chính sách chung.

Một số nhóm còn được hưởng cơ chế ưu đãi về thuế

Theo các nội dung được nêu, cá nhân cư trú tại thành phố có đóng góp, ủng hộ, tài trợ cho hoạt động tư vấn, tuyên truyền, phòng chống và cai nghiện ma túy, phát triển các mô hình cai nghiện mới hoặc quản lý sau cai sẽ được trừ trực tiếp các khoản tài trợ này vào thu nhập chịu thuế trước khi tính thuế thu nhập cá nhân.

Đối với chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt và cá nhân khởi nghiệp sáng tạo làm việc tại tổ chức khoa học công nghệ, trung tâm đổi mới sáng tạo hoặc doanh nghiệp khởi nghiệp trên địa bàn, thu nhập từ tiền công, tiền lương có thể được miễn thuế thu nhập cá nhân trong thời hạn 5 năm liên tục.

Tăng khả năng kiểm soát thực phẩm từ nơi sản xuất đến thành phố

Một nội dung khác liên quan trực tiếp đến đời sống người dân là kiểm soát an toàn thực phẩm. Thành phố có thể đầu tư hạ tầng và xây dựng cơ sở dữ liệu để theo dõi nguyên liệu, sản phẩm trong toàn bộ quá trình sản xuất, vận chuyển và phân phối.

Thông tin về thực phẩm sản xuất tại địa phương hoặc đưa từ nơi khác vào thành phố phải được cung cấp, chia sẻ để phục vụ truy xuất nguồn gốc. Cơ quan chức năng có thể xây dựng quy trình giám sát, cảnh báo và phản ứng nhanh khi phát hiện nguy cơ.

Cơ chế này hướng tới kiểm soát thực phẩm theo chuỗi thay vì chủ yếu kiểm tra tại điểm bán. Khi xảy ra sự cố, thành phố có thể sớm xác định nguồn hàng, phạm vi ảnh hưởng, thu hồi sản phẩm và cảnh báo người tiêu dùng.

Bên cạnh các chính sách về nhà ở, giáo dục, y tế, an sinh và an toàn thực phẩm, người dân tại các đô thị đặc biệt còn được bảo đảm quyền dân chủ ở cơ sở và phát huy vai trò tự quản. UBND thành phố có trách nhiệm ban hành, thực thi các cơ chế, biện pháp nhằm huy động sự tham gia trực tiếp của người dân trong quản trị địa phương, đồng thời khuyến khích và phát huy vai trò tự quản của các tổ chức tự quản thuộc cộng đồng dân cư.