Quy hoạch TP.HCM 100 năm: Vì sao sông Sài Gòn được ví là 'tài sản đô thị đặc biệt' như sông Hồng ở Hà Nội?

Sáng 18/8, Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM tổ chức hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Tại hội nghị, nguyên Chủ tịch HĐND TP.HCM Nguyễn Thị Lệ đề xuất xây dựng một đề án riêng cho sông Sài Gòn, trong đó xác định hành lang ven sông là không gian công cộng, dành tối thiểu 50 m mỗi bên bờ và không xây dựng công trình thương mại.

Theo bà Nguyễn Thị Lệ, sông Sài Gòn là tài sản đô thị đặc biệt của TP.HCM, có vai trò tương tự sông Hồng với Hà Nội hay sông Hàn với Seoul. Trong khi Quy hoạch Thủ đô xác định sông Hồng là trục cảnh quan sinh thái, văn hóa chủ đạo, dự thảo quy hoạch TP.HCM hiện mới đề cập sông Sài Gòn như một "hệ liên kết", chưa thể hiện đầy đủ vai trò của dòng sông đối với cảnh quan và bản sắc đô thị.

Sông Sài Gòn xuất hiện trong nhiều cấu phần của dự thảo, từ cực phát triển, hành lang giao thông đến mạng lưới sinh thái. Tuy nhiên, theo bà Lệ, các định hướng này còn phân tán, chưa tạo thành một khung thống nhất để quản lý và phát triển hai bờ sông trong dài hạn. Vì vậy, bà đề nghị xây dựng "Đề án sông Sài Gòn" như một nội dung độc lập trong quy hoạch tổng thể, xác định rõ phạm vi, chức năng và nguyên tắc phát triển toàn bộ hành lang ven sông.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là dành tối thiểu 50 m mỗi bên sông cho không gian công cộng và không xây công trình thương mại. Theo bà Lệ, quy định này sẽ tạo hành lang liên tục dọc bờ sông, hạn chế tình trạng phát triển manh mún, chia cắt hoặc thương mại hóa không gian chung. Việc lập đề án riêng cũng giúp xác định rõ phần không gian dành cho cộng đồng, khu vực được phép phát triển và giới hạn xây dựng, qua đó hình thành một dải cảnh quan công cộng liên tục dọc sông Sài Gòn.

Sông Sài Gòn bắt nguồn từ vùng Hớn Quản, dài khoảng 200 km, chảy qua Thủ Dầu Một rồi về khu vực trung tâm thành phố. Theo hồ sơ quy hoạch, tại khu vực đô thị, dòng sông rộng khoảng 225-370 m, có nơi sâu tới 20 m, lưu lượng trung bình khoảng 54 m3 mỗi giây.

Cùng với sông Đồng Nai, Nhà Bè, Soài Rạp và mạng lưới kênh rạch, sông Sài Gòn góp phần định hình cấu trúc đô thị, phục vụ giao thông, tiêu thoát nước và gắn với đời sống cư dân qua nhiều thế hệ.

Ở góc độ khai thác kinh tế, bà Nguyễn Thị Ánh Hoa, Chủ tịch Hội đồng thành viên Saigontourist Group, nguyên Giám đốc Sở Du lịch TP.HCM, đánh giá sông Sài Gòn là "lợi thế riêng có" và không gian đặc trưng của thành phố. Theo bà, TP.HCM có thể phát triển du lịch đường thủy, kết hợp các dịch vụ thương mại, ẩm thực và giải trí quy mô lớn dọc hai bờ. Tuy nhiên, quy hoạch cần xác định rõ quỹ đất dành cho cộng đồng, tránh để các dự án thương mại lấn át không gian chung.

Bà Hoa đề nghị tăng kết nối sông Sài Gòn với hệ thống kênh rạch để khai thác lợi thế sông nước, bảo tồn nét văn hóa "trên bến dưới thuyền". Các điểm du lịch cần gắn với lịch sử, bản sắc, trong khi không gian công cộng và các thiết chế văn hóa lớn có thể trở thành nơi tổ chức sự kiện, hình thành sản phẩm mang thương hiệu TP.HCM. Thành phố cũng cần rà soát các dự án du lịch tại những vị trí chiến lược để bố trí quỹ đất phù hợp, hạn chế xung đột giữa phát triển đô thị, kinh tế và du lịch.

Trong dự thảo quy hoạch 100 năm, được lập cho TP.HCM mới sau khi hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, thành phố được tổ chức theo mô hình "5 cực động lực - 5 hệ liên kết chiến lược - 10 vùng quản trị phát triển". Hai bờ sông Sài Gòn cùng Sài Gòn, Chợ Lớn và Thủ Thiêm thuộc cực lõi trung tâm quốc tế, nơi ưu tiên tái thiết đô thị, bảo tồn di sản và tăng không gian công cộng.

Thuyết minh của đơn vị tư vấn cũng định hướng sông Sài Gòn trở thành trục cảnh quan chủ đạo, không gian văn hóa, công cộng và hành lang sinh thái của toàn đô thị, hướng tới trở thành "mặt tiền mới" của TP.HCM trong quá trình xây dựng đô thị toàn cầu. Ở quy mô rộng hơn, hành lang sông Sài Gòn - Đồng Nai thuộc hệ liên kết Bắc - Nam, nối khu vực phía bắc qua lõi đô thị đến cảng biển và vịnh Gành Rái, đồng thời là một phần của mạng lưới sinh thái "xanh - xanh dương" toàn thành phố.

Theo định hướng này, TP.HCM sẽ hình thành chuỗi công viên, quảng trường, đường đi bộ, bến du thuyền cùng các không gian văn hóa, nghệ thuật ven sông. Tuyến ven sông hướng biển dự kiến kéo dài từ Củ Chi đến Cần Giờ, trong khi công trình cao tầng tại khu vực trung tâm được kiểm soát để tạo đường chân trời đặc trưng.

Sông Sài Gòn cũng được đặt trong mạng lưới giao thông thủy gồm sông Đồng Nai, Nhà Bè, Lòng Tàu và Thị Vải, tạo tuyến liên kết từ phía bắc thành phố ra vịnh Gành Rái. Đoạn qua trung tâm ưu tiên vận tải hành khách, bến khách và du lịch; đoạn qua khu công nghiệp, cảng phục vụ vận tải hàng hóa nhưng phải bảo vệ bờ và kiểm soát nước thải.

Dự thảo đồng thời định hướng kiểm soát khoảng lùi xây dựng dọc sông theo nguyên tắc bảo vệ sinh thái, ưu tiên không gian công cộng, ngăn tình trạng lấn chiếm hoặc "tư nhân hóa bờ sông". Khu vực này dự kiến dành cho công viên, bến thủy, đường dạo, quảng trường và đường xe đạp liên hoàn. Tuy nhiên, thuyết minh quy hoạch cho thấy chất lượng nước sông giai đoạn 2021-2025 dao động từ mức trung bình đến rất tốt nhưng có xu hướng giảm trong hai năm gần đây; một số chỉ tiêu tại các điểm quan trắc vượt quy chuẩn.

Tại hội nghị, các ý kiến cũng đặt sông Sài Gòn trong bài toán tổ chức lại không gian đô thị sau khi TP.HCM mở rộng. Ông Phạm Minh Tuấn, Phó chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM, cho biết thành phố bước vào thời kỳ quy hoạch mới sau sáp nhập địa giới hành chính, với diện tích tự nhiên khoảng 6.772,59 km2 và quy mô dân số dự báo khoảng 22-23 triệu người vào năm 2050. Thành phố hướng tới mô hình siêu đô thị đa cực, đa trung tâm, gắn kết trung tâm tài chính quốc tế, các vùng sản xuất công nghiệp công nghệ cao, hệ thống cảng biển, logistics cùng các đô thị du lịch biển và sinh thái.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng thành phố cần phát triển hệ thống logistics và hạ tầng giao thông đa phương thức. Ông đề cập khả năng di dời một phần cảng Cát Lái xuống Cái Mép, Cần Giờ, kết hợp với hệ thống cảng dọc sông Sài Gòn nhằm khắc phục tình trạng container di chuyển qua khu vực đô thị.

Như vậy, trong tầm nhìn quy hoạch 100 năm, sông Sài Gòn không chỉ được xem là một tuyến giao thông thủy mà còn được đặt ở vị trí của một trục cảnh quan, sinh thái, văn hóa và không gian công cộng. Đề xuất lập "Đề án sông Sài Gòn" riêng với hành lang tối thiểu 50 m mỗi bên bờ là nhằm tạo một khung quản lý thống nhất, cân bằng giữa yêu cầu phát triển kinh tế, đô thị với việc bảo vệ không gian chung và giá trị lâu dài của dòng sông.