Nhà bác học Việt Nam thông thạo 26 thứ tiếng ở tuổi 25, góp phần phát triển tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên

Trương Vĩnh Ký còn được biết đến với tên Petrus Ký, là một nhà bác học, nhà giáo, nhà văn và nhà báo Việt Nam hoạt động vào nửa sau thế kỷ XIX. Ông có kiến thức trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là ngôn ngữ học, văn học, lịch sử và văn hóa.

Trong quá trình hoạt động, ông để lại nhiều công trình biên khảo, sưu tầm, phiên âm, dịch thuật, đồng thời tham gia quản lý Gia Định Báo - tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam.

Từ cậu bé ham học đến học giả thông thạo 26 ngoại ngữ

Trương Vĩnh Ký sinh ngày 6/12/1837 tại làng Vĩnh Thành, tổng Minh Lý, nay thuộc địa phận tỉnh Vĩnh Long. Ông là con thứ ba của Lãnh binh Trương Chánh Thi và bà Nguyễn Thị Châu. Cha mất khi ông còn nhỏ, Trương Vĩnh Ký được mẹ nuôi dưỡng và sớm bộc lộ năng khiếu học tập.

Từ năm 5 tuổi, ông bắt đầu học chữ Hán. Đến năm 9 tuổi, ông được một nhà truyền giáo người Pháp đưa đến trường dòng ở Cái Nhum để học chữ Latin và tiếng Pháp. Năm 1849, ông tiếp tục được đưa sang trường Pinhalu ở Phnom Penh, Campuchia. Tại đây, Trương Vĩnh Ký có điều kiện tiếp xúc với môi trường học tập đa ngôn ngữ, đồng thời mở rộng kiến thức về văn hóa và ngôn ngữ các nước trong khu vực.

Năm 1851, ông nhận học bổng sang Chủng viện Pinang ở Penang, Malaysia, một cơ sở đào tạo của Giáo hội Công giáo tại Đông Nam Á. Trong 7 năm học tập tại đây, ngoài chương trình chính khóa, Trương Vĩnh Ký còn dành nhiều thời gian tự nghiên cứu ngoại ngữ thông qua sách vở và từ điển. Ông tiếp tục trau dồi tiếng Pháp, tiếng Anh, Latin, Hy Lạp và tìm hiểu các ngôn ngữ châu Á như Trung Quốc, Mã Lai, Lào, Thái Lan, Miến Điện.

Sau khi hoàn thành chương trình học tại Penang năm 1858, Trương Vĩnh Ký trở về Nam Kỳ. Tháng 2/1859, ông được giới thiệu làm thông ngôn cho bộ chỉ huy quân Pháp tại Nam Kỳ. Thời điểm này, thực dân Pháp đang từng bước mở rộng cuộc xâm lược Việt Nam sau khi nổ súng tấn công Đà Nẵng năm 1858 và Gia Định năm 1859.

Đến năm 25 tuổi, Trương Vĩnh Ký có khả năng sử dụng nhiều ngoại ngữ, trong đó có các ngôn ngữ Đông Nam Á và những ngoại ngữ phổ biến ở châu Âu như Anh, Pháp, Ý, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hy Lạp và Latin. Đặc biệt, ông từng được Viện Hàn lâm Pháp trao tặng danh hiệu Viện sĩ và được ghi danh trong Bách khoa Tự điển Larousse.

Năng lực ngôn ngữ giúp ông đảm nhiệm công việc phiên dịch, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận các nguồn tư liệu nước ngoài phục vụ hoạt động nghiên cứu sau này.

Tháng 6/1863, Trương Vĩnh Ký được giao nhiệm vụ phiên dịch cho phái bộ triều Nguyễn do Phan Thanh Giản đứng đầu sang Pháp. Chuyến đi nhằm thương lượng với chính phủ Pháp về việc thực thi Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, theo đó triều đình nhà Nguyễn phải nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Trong hành trình kéo dài khoảng 8 tháng, ông có dịp tiếp xúc với giới chính trị, học thuật và văn hóa tại Pháp, đồng thời đến Rome và được tiếp kiến Giáo hoàng.

Sau khi trở về nước, Trương Vĩnh Ký tiếp tục tham gia nhiều hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, hành chính và báo chí dưới chính quyền thuộc địa Pháp. Ông từng giảng dạy tại Trường Thông ngôn, tham gia quản lý Gia Định Báo, giữ chức Giám đốc Trường Sư phạm và đảm nhiệm một số công việc liên quan đến hoạt động giáo dục, hành chính ở Nam Kỳ.

Dưới thời Toàn quyền Paul Bert, Trương Vĩnh Ký được cử ra Huế làm giám quan cố vấn cho vua Đồng Khánh tại Viện Cơ mật. Đến tháng 10 cùng năm, ông trở lại Sài Gòn. Sau khi Paul Bert qua đời vào tháng 11/1886, vai trò của Trương Vĩnh Ký trong các hoạt động hành chính cũng dần thu hẹp. Ông dành phần lớn thời gian còn lại cho công việc nghiên cứu, biên soạn sách, dịch thuật và giảng dạy.

Dấu ấn trong lịch sử chữ Quốc ngữ và báo chí Việt Nam

Bên cạnh công việc giảng dạy và hoạt động hành chính, Trương Vĩnh Ký dành nhiều thời gian cho nghiên cứu ngôn ngữ, văn học, lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông tham gia sưu tầm, biên khảo, phiên âm và dịch thuật nhiều tài liệu, góp phần đưa các tác phẩm văn học cổ đến gần hơn với độc giả sử dụng chữ Quốc ngữ.

Trong số những công trình được biết đến có các bản phiên âm, chuyển dịch những tác phẩm như Truyện Kiều, Lục Vân Tiên, Phan Trần, Gia huấn ca và Lục súc tranh công. Ông cũng biên soạn Chuyện đời xưa và Chuyện khôi hài, tập hợp những câu chuyện được trình bày bằng chữ Quốc ngữ, phục vụ nhu cầu đọc và học tập.

Các hoạt động này diễn ra trong bối cảnh chữ Quốc ngữ đang từng bước được phổ biến tại Nam Kỳ dưới thời Pháp thuộc. Trương Vĩnh Ký là một trong những học giả sớm sử dụng chữ Quốc ngữ trong hoạt động biên soạn, dịch thuật và xuất bản. Ông chủ trương đưa loại chữ viết này vào giáo dục, sách báo và các hoạt động truyền bá tri thức.

Dấu ấn nổi bật của Trương Vĩnh Ký trong lĩnh vực báo chí gắn với Gia Định Báo. Tờ báo ra số đầu tiên ngày 15/4/1865 tại Sài Gòn, được xem là tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam. Khi mới thành lập, việc quản lý, tổ chức in ấn và phát hành do viên chức người Pháp Ernest Potteau đảm nhiệm.

Ngày 16/9/1869, Trương Vĩnh Ký được giao quản lý Gia Định Báo, trong khi Huỳnh Tịnh Của đảm nhiệm vai trò chủ bút. Dưới thời gian ông tham gia điều hành, nội dung tờ báo dần được mở rộng, bên cạnh các công văn, nghị định và thông tin hành chính còn có những bài khảo cứu, dịch thuật, sáng tác văn học, lịch sử và chuyện cổ tích.

Gia Định Báo trở thành phương tiện truyền bá chữ Quốc ngữ, cung cấp thông tin và kiến thức cho độc giả. Việc xuất bản tờ báo cũng tạo thêm môi trường để người Việt thực hành lối viết mới, tiếp cận các hình thức văn xuôi và hoạt động báo chí bằng tiếng Việt. Tờ báo tiếp tục tồn tại sau khi Trương Vĩnh Ký rời vị trí quản lý và đình bản vào ngày 1/1/1910.

Trong lĩnh vực giáo dục, Trương Vĩnh Ký từng giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo ở Nam Kỳ, trong đó có Trường Thông ngôn và Trường Sư phạm. Ông tham gia đào tạo nhân lực thông ngôn, giảng dạy tiếng Pháp, Hán văn và Quốc văn. Các hoạt động giảng dạy gắn liền với quá trình biên soạn tài liệu, nghiên cứu ngôn ngữ và phổ biến kiến thức.

Theo các tài liệu tiểu sử, trong khoảng 40 năm hoạt động, từ năm 1858 đến năm 1898, Trương Vĩnh Ký để lại 118 tác phẩm thuộc nhiều lĩnh vực, gồm nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật và phiên âm; trong đó có hàng chục tác phẩm viết bằng tiếng Pháp. Khối lượng trước tác này phản ánh phạm vi hoạt động rộng của ông trong nghiên cứu ngôn ngữ, văn học, lịch sử và văn hóa.

Ngày 1/9/1898, Trương Vĩnh Ký qua đời tại Sài Gòn, hưởng thọ 60 tuổi. Ông để lại nhiều công trình nghiên cứu và dịch thuật, cùng những dấu ấn trong quá trình phát triển chữ Quốc ngữ và báo chí Việt Nam.

Nhà nghiên cứu J.Bouchot từng gọi Trương Vĩnh Ký là “một nhà bác học duy nhất ở Đông Dương và cho chí ở nước Trung Hoa hiện đại nữa”. Học giả Nguyễn Văn Tố khái quát sự nghiệp của ông bằng ba từ: “Bác học, Tâm thuật, Khiêm tốn”. Trong khi đó, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan nhận định: “Trương Vĩnh Ký thực sự là một nhà bác học. Ông không chỉ là nhà văn, nhà viết sử, nhà dịch thuật mà còn là người đặc biệt giỏi về ngôn ngữ”.

Bên cạnh những đánh giá tích cực, vai trò lịch sử của Trương Vĩnh Ký cũng từng tạo ra nhiều tranh luận. Một số tác giả như Lê Thanh, Trần Huy Liệu, Phạm Long Điền hay Nguyễn Sinh Duy đưa ra quan điểm cho rằng ông có sự cộng tác với thực dân Pháp trong bối cảnh lịch sử đương thời.

Tuy vậy, những đóng góp của Trương Vĩnh Ký đối với lĩnh vực ngôn ngữ, giáo dục, báo chí và văn hóa vẫn được xem là dấu ấn quan trọng trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX.