Nhà hàng duy nhất gần 100 năm tuổi bên Hồ Gươm, có dáng như con thuyền, từng là nơi giới thượng lưu Hà Nội tụ họp

Giữa lòng Hà Nội, ngay bên Hồ Gươm, Nhà Thủy Tạ ở số 1 Lê Thái Tổ không chỉ gây ấn tượng bởi vị trí đặc biệt mà còn mang trong mình câu chuyện về quá trình hình thành từ gần một thế kỷ trước. Công trình được xây dựng từ thời Pháp thuộc và đến nay vẫn là một dấu ấn kiến trúc quen thuộc của Thủ đô.

Công trình từ thời Pháp thuộc

Nằm bên Hồ Gươm, Nhà Thủy Tạ không chỉ là công trình kiến trúc đặc trưng của trung tâm Hà Nội mà còn lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử của Thủ đô qua các thời kỳ.

Theo tư liệu của Tạp chí Người Hà Nội, ý tưởng xây dựng một công trình mới tại khu vực này được cho là xuất phát từ Henri Virgitti, Đốc lý Hà Nội từ năm 1934 đến 1938.

Nhận thấy cảnh quan Hồ Gươm, Tháp Bút đã rất ấn tượng nhưng cần thêm một công trình hài hòa với không gian xung quanh, Đốc lý thành phố khi đó đề xuất tổ chức cuộc thi thiết kế một quán trà, cà phê, kết hợp dịch vụ du thuyền trên hồ.

Ban đầu, công trình được dự kiến cho thuê để kinh doanh rượu, cà phê, đồ uống và tổ chức khiêu vũ. Thành phố không trực tiếp đầu tư mà tổ chức đấu thầu theo hình thức người tham gia phải đưa ra phương án thiết kế, đồng thời cam kết tự bỏ vốn xây dựng nếu được lựa chọn. Đổi lại, người trúng thầu được quyền khai thác công trình trong một thời gian nhất định.

Một hội đồng gồm 7 thành viên được thành lập để xét hồ sơ, do Đốc lý Henri Virgitti làm Chủ tịch. Dù nằm ở vị trí kinh doanh đắc địa nhưng yêu cầu vốn đầu tư lớn khiến chỉ 3 hồ sơ được gửi đến hội đồng. Hồ sơ của Nguyễn Huy Ái, một số tư liệu gọi là Hàn Ái, chủ cửa hàng tại số 51 phố Hàng Đào, được lựa chọn vì đáp ứng các tiêu chí đề ra.

Theo thỏa thuận, Nguyễn Huy Ái được quyền khai thác Nhà Thủy Tạ trong 14 năm, từ năm 1936 đến 1950. Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh từng bị gián đoạn khi Hà Nội xảy ra giao tranh vào cuối năm 1946, đầu năm 1947. Sau đó, ông gửi đơn khiếu nại tới chính quyền thành phố, đề nghị kéo dài thời gian khai thác để bù cho khoảng thời gian hoạt động bị đình trệ.

Theo thiết kế của kiến trúc sư Francois Charles Lagisquet, Nhà Thủy Tạ mang phong cách Á Đông với mái cong và hệ thống cột tròn hướng xuống mặt hồ. Cách tạo hình này giúp công trình hòa vào cảnh quan Hồ Gươm.

Nhà Thủy Tạ được khánh thành ngày 30/12/1936.

Dù mang diện mạo Á Đông, các hoạt động tại đây lại chịu ảnh hưởng rõ nét của phong cách giải trí phương Tây. Bên cạnh kinh doanh đồ uống và cho thuê thuyền, Nhà Thủy Tạ còn tổ chức khiêu vũ, hòa nhạc vào các buổi tối.

Trong thời kỳ Pháp tạm chiếm Hà Nội, nơi đây trở thành một địa điểm bar, vũ trường được nhiều người biết đến. Các ban nhạc đến từ Philippines, Nga từng biểu diễn tại Thủy Tạ. Về sau, ban nhạc Lúa Vàng của nhạc sĩ Hoàng Trọng cũng có thời gian chơi nhạc tại đây.

Thiết kế mang dáng con thuyền độc đáo

Tọa lạc tại một góc Hồ Gươm, Nhà Thủy Tạ được thiết kế uốn cong theo đường mép nước, tạo cảm giác như một con thuyền đang neo bên hồ. Công trình dài hơn 50m, diện tích khoảng 600m2, có tầm nhìn rộng ra mặt hồ, đền Ngọc Sơn và Tháp Rùa.

Điểm đặc biệt trong thiết kế Nhà Thủy Tạ nằm ở cách công trình bám theo đường cong tự nhiên của Hồ Gươm. Thay vì xây dựng theo khối vuông thông thường, phần thân công trình được tạo hình mềm mại, vừa phù hợp với địa hình vừa mở rộng không gian hướng ra mặt nước.

Theo thiết kế ban đầu, tầng hai không có mái ngói mà được bố trí hệ thống cột làm giàn hoa, tạo thành không gian mở để khách ngồi uống nước, ngắm cảnh. Cách thiết kế này giúp công trình hòa vào cảnh quan hồ, đồng thời tạo cảm giác thoáng đãng ngay sát mặt nước.

Nhà Thủy Tạ mang nhiều nét kiến trúc Á Đông như mái cong và hệ thống cột tròn hướng xuống mặt hồ. Sự kết hợp giữa hình dáng đặc biệt, vị trí sát hồ và cách tổ chức không gian khiến công trình trở thành một điểm nhấn quen thuộc của Hồ Gươm.

Không chỉ gây ấn tượng về kiến trúc, Nhà Thủy Tạ còn trải qua nhiều giai đoạn thay đổi công năng, gắn với đời sống đô thị Hà Nội.

Trong thời kỳ Pháp thuộc, nơi đây từng là địa điểm nghỉ ngơi, tụ họp của người Pháp và tầng lớp khá giả tại Hà Nội. Sau năm 1954, công trình được chuyển đổi công năng, phục vụ nhiều đối tượng khác nhau.

Có thời điểm, Nhà Thủy Tạ được sử dụng làm thư viện, nơi cán bộ, bộ đội và sinh viên đến đọc sách, báo. Sau đó, công trình trở thành cơ sở giải khát phục vụ người dân Thủ đô với các mặt hàng như cà phê, nước chanh, nước cam, chè đỗ xanh...

Hoạt động phục vụ khi đó không chỉ diễn ra tại cửa hàng. Những xe bán hàng lưu động của Thủy Tạ từng xuất hiện trên nhiều tuyến phố, phục vụ cán bộ, bộ đội, người dân Hà Nội và khách vãng lai.

Cùng với sự thay đổi về công năng, kiến trúc công trình cũng được điều chỉnh. Tầng hai được lợp mái ngói và bổ sung cửa kính, trong khi phần hiên hướng ra Hồ Gươm tiếp tục là không gian được nhiều người yêu thích để ngồi nghỉ và ngắm cảnh.

Tháng 5/1958, Nhà hàng Thủy Tạ được thành lập, mở ra một giai đoạn mới trong quá trình hoạt động của cơ sở này.

Theo thời gian, thương hiệu Thủy Tạ không chỉ gắn với nhà hàng bên Hồ Gươm mà còn mở rộng sang nhiều lĩnh vực kinh doanh. Hiện doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực như nhà hàng, dịch vụ ăn uống; sản xuất, kinh doanh kem công nghiệp mang thương hiệu Thủy Tạ; sản xuất, kinh doanh nước tinh khiết Pha Lê cùng một số dịch vụ khác.

Tháng 8/2025, sau khi hoàn tất phá dỡ tòa nhà “Hàm cá mập”, lực lượng chức năng tiếp tục tháo dỡ một số hạng mục của Nhà Thủy Tạ nhằm chỉnh trang, từng bước khôi phục diện mạo kiến trúc nguyên bản của công trình.

Trải qua gần 100 năm, Nhà Thủy Tạ đã chứng kiến nhiều thay đổi của Hà Nội, từ thời kỳ Pháp thuộc đến quá trình đô thị hóa và diện mạo hiện đại ngày nay. Dù công năng và một số chi tiết kiến trúc đã thay đổi, công trình vẫn giữ vị trí đặc biệt bên Hồ Gươm.