NSND được phong hàm Giáo sư, từng giữ chức Thứ trưởng, có vợ là Anh hùng Lao động
Từ sân khấu phục vụ bộ đội thời chiến đến giảng dạy, quản lý văn hóa nghệ thuật, ông đã có nhiều thập kỷ gắn bó với âm nhạc Việt Nam.
Giọng ca huyền thoại song hành cùng lịch sử
NSND Trung Kiên sinh năm 1938 tại tỉnh Thái Bình cũ (nay là tỉnh Hưng Yên). Tuổi thơ của ông sớm đi qua một mất mát lớn khi người cha - nhà cách mạng Nguyễn Danh Đới hy sinh lúc ông còn chưa biết nói. Từ đó, mọi nhọc nhằn của cuộc sống dồn lên đôi vai người mẹ, một mình nuôi con trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó.
Lớn lên, Trung Kiên sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, ca hát chưa được nhìn nhận phổ biến như một nghề nghiệp nghiêm túc. Vượt qua rào cản, từ phong trào ca hát quần chúng, ông theo học Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) rồi được cử sang Liên Xô học tập.
NSND Trung Kiên đã 3 lần được cử sang Liên Xô học tập, vào những năm học Đại học (1962-1964), Cao học (1970) và trường Đảng. Sau những năm tháng học tập, ông trở về Việt Nam, tiếp tục hoạt động nghệ thuật và tham gia các đoàn văn công biểu diễn phục vụ nhân dân.
Trong những năm chiến tranh, ông cùng các nghệ sĩ đi biểu diễn tại nhiều chiến trường, phục vụ bộ đội và thanh niên xung phong. Tiếng hát Trung Kiên gắn với nhiều sự kiện của đất nước, từ những năm tháng chiến tranh đến chiến dịch Điện Biên Phủ trên không và những chuyến lưu diễn kéo dài cho đến năm 1975.
Sở hữu chất giọng nam cao, ông để lại dấu ấn qua nhiều ca khúc như Đất nước trọn niềm vui, Cô lái tàu, Tình ca, Gặp nhau trên đỉnh Trường Sơn, Chào sông Mã anh hùng, Quà tháng Năm dâng Người, Bài ca Trường Sơn, Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người...
Ông từng tham gia biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới và giành Huy chương Vàng tại các cuộc thi hát ở Đức, Bulgaria. Năm 1978, NSND Trung Kiên là ca sĩ đầu tiên của Việt Nam trình diễn 5 bản Romance của nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc.
Trong thời gian học tập tại Liên Xô, ông xin phép nhạc sĩ Raimonds Pauls phổ thơ của nhà thơ Andrey Voznesensky, Việt hóa thành công ca khúc Triệu đóa hồng, bài hát sau này gắn với tên tuổi ca sĩ Ái Vân. Ông cũng đặt lời Việt cho khoảng 300 ca khúc Nga.
Không chỉ hoạt động trên sân khấu, NSND Trung Kiên còn dành nhiều năm cho công tác giảng dạy. Ông là thầy của nhiều nghệ sĩ, ca sĩ nổi tiếng như NSND Quốc Hưng, NSND Thu Hiền, Quang Thọ, NSND Lê Dung, NSƯT Đăng Dương, Bích Hồng, Lan Anh, Trọng Tấn, Tân Nhàn, Phương Nga… Ông cũng từng giữ chức Giám đốc Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam.
Năm 1992, NSND Trung Kiên trở thành Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), phụ trách văn hóa nghệ thuật. Ông giữ cương vị này trong 10 năm liên tục, trước khi về hưu năm 2011.
NSND Trung Kiên là một trong những nghệ sĩ của lĩnh vực âm nhạc được phong hàm Giáo sư. Ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú đợt đầu tiên năm 1984 và Nghệ sĩ Nhân dân năm 2021. Ông cũng được trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Ba và Huân chương Độc lập hạng Ba.
Người chồng, người cha mẫu mực của gia đình
Về đời tư, NSND Trung Kiên từng trải qua 2 cuộc hôn nhân.
Người vợ đầu tiên của ông là nghệ sĩ Thanh Nga. Hai người quen nhau khi cùng sinh hoạt văn nghệ. Sau khi học hết lớp 10, Trung Kiên thi vào trường nhạc và có cơ hội gặp Thanh Nga trong môi trường âm nhạc. Cả hai cùng tham gia các hoạt động nghệ thuật, nảy sinh tình cảm rồi nên duyên vợ chồng. Hai người có con trai là nhạc sĩ Quốc Trung.
Những năm nghệ sĩ Thanh Nga mắc bệnh, NSND Trung Kiên vừa đảm nhiệm công việc tại Bộ Văn hóa - Thông tin, vừa chăm sóc vợ và cháu nội. Bà chống chọi với bệnh ung thư trong 7 năm. Trong quãng thời gian ấy, ông luôn ở bên chăm sóc, động viên vợ.
Không chỉ là một người chồng tốt, ông còn là một người cha mẫu mực. Với con trai Quốc Trung, NSND Trung Kiên khuyến khích thay vì ép buộc theo âm nhạc. Trong thời bao cấp, dù điều kiện kinh tế khó khăn, ông vẫn mua cho con trai một cây đàn piano để tập luyện.
Sau ngày người vợ hiền đi xa, ông mới tìm lại niềm vui tuổi già với NSND Trần Bạch Thu Hà. NSND Thu Hà là con gái của NSND Thái Thị Liên và nhà cách mạng Trần Ngọc Danh (em trai của Tổng Bí thư Trần Phú), chị gái của nghệ sĩ dương cầm nổi tiếng Đặng Thái Sơn.
Bà cũng là một trong những tên tuổi lớn của nền nghệ thuật Việt Nam. NSND Thu Hà được phong hàm Giáo sư âm nhạc học, được trao danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và từng giữ chức Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.
Đến với nhau khi tuổi không còn trẻ, NSND Trung Kiên và NSND Trần Bạch Thu Hà cùng chia sẻ cuộc sống và tình yêu dành cho âm nhạc. Bà dành nhiều thời gian chăm sóc con cháu, dạy các cháu đàn, kèm cặp việc học.
Tháng 1/2021, NSND Trung Kiên qua đời tại nhà riêng, hưởng thọ 82 tuổi.
Từ những sân khấu phục vụ bộ đội, thanh niên xung phong trong những năm chiến tranh đến công tác giảng dạy và quản lý văn hóa nghệ thuật, NSND Trung Kiên đã có nhiều thập kỷ gắn bó với âm nhạc. Những ca khúc qua giọng hát của ông cùng các thế hệ nghệ sĩ được ông đào tạo trở thành những dấu ấn trong hành trình nghệ thuật của người nghệ sĩ quê Thái Bình.
