Phát hiện di tích cổ đại 11.000 năm tuổi, hé lộ những bí ẩn của người tiền sử

Vào một buổi sáng bình thường năm 2020, giữa những ngọn đồi dưới chân dãy Taurus ở miền Đông Thổ Nhĩ Kỳ, một khu định cư tiền sử chứa đựng vô số bí ẩn hàng nghìn năm tuổi đã được phát hiện.

Với người dân làng Sayburç, những phiến đá hình chữ T kỳ lạ vốn được tận dụng để xây tường vườn hóa ra lại là các cột đá mô phỏng hình dáng của con người.

Những công trình này gắn liền với cộng đồng săn bắt, hái lượm sống trước thời kỳ nông nghiệp - những người đã chạm khắc chúng cách đây khoảng 11.000 năm.

Sau khi nhân viên Bảo tàng Şanlıurfa gần đó xác định được giá trị của các phiến đá, hoạt động khai quật chính thức bắt đầu vào năm tiếp theo.

Kể từ đó, những phát hiện mới liên tục xuất hiện, góp phần làm sáng tỏ thời kỳ đồ đá mới – giai đoạn đánh dấu bước chuyển sang lối sống định cư của loài người.

Tính đến năm 2026, khoảng 70 công trình thời đồ đá mới đã được khai quật tại đây, gồm nhà ở và các công trình sinh hoạt cộng đồng.

Những bồn đá và dụng cụ nghiền được phát hiện cho thấy cư dân từng chế biến ngũ cốc, thậm chí có thể đã sản xuất bia.

Bức phù điêu kể câu chuyện chưa có lời giải

Phát hiện nổi bật nhất tại Sayburç là bức phù điêu khắc năm nhân vật trên một băng ghế đá trong công trình sinh hoạt cộng đồng.

Hình khắc mô tả một con bò với cặp sừng lớn, một người đàn ông hơi khuỵu gối có bàn tay trái sáu ngón, cùng một nhân vật nam khác đứng giữa hai con báo với hàm răng sắc nhọn. Nhân vật này được chạm khắc nổi cao, có đôi mắt lồi và đôi môi dày.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2022, Eylem Özdoğan - nhà khảo cổ học thuộc Đại học Istanbul và trưởng nhóm khai quật - cho rằng đây có thể là hình ảnh trên đá sớm nhất từng được biết đến mô tả một “cảnh” có nội dung tự sự.

Tại các di tích thời đồ đá mới khác trong khu vực Taş Tepeler, bao gồm Göbeklitepe và Karahantepe, các nhân vật thường được khắc riêng lẻ. Riêng tại Sayburç, chúng được bố trí theo chiều ngang và có mối liên hệ với nhau, tạo thành một câu chuyện.

Nội dung thực sự của bức phù điêu vẫn chưa được xác định. Một số nhà nghiên cứu cho rằng nó mô tả cuộc đối đầu giữa con người và thú dữ, trong khi những người khác liên hệ hình ảnh này với nghi thức trưởng thành hoặc các quan niệm về khả năng sinh sản.

Những bộ hài cốt và bí ẩn về các cột đá

Các cuộc khai quật còn cho thấy người chết thường được chôn ngay trong những ngôi nhà vẫn có người sinh sống, đôi khi nằm dưới sàn và được sắp xếp cẩn thận.

Điều này gợi ý người đã khuất vẫn được xem là một phần của gia đình. Một bức tượng nhỏ được phát hiện năm ngoái dường như mô tả người chết với miệng bị bịt kín, khâu lại hoặc đóng chặt.

Tại một số địa điểm, xương động vật được tìm thấy xen lẫn với xương người. Kết hợp với hình ảnh chim ăn xác trên các cột đá ở Taş Tepeler, trong đó có hình chim kền kền bên cạnh thi thể không đầu tại Göbekli Tepe, phát hiện này làm dấy lên giả thuyết về tập tục phơi xác ngoài trời để động vật xử lý thi thể.

Các cột đá hình chữ T tại Sayburç cũng thu hút sự chú ý bởi nhiều cột được chạm khắc cánh tay và thắt lưng, mang dáng vẻ con người. Một công trình ở trung tâm khu định cư có cột đá khắc khuôn mặt người, đặt đối diện hốc tường lớn và cạnh những cột khắc hình báo, lợn.

Bà Özdoğan cho rằng cách bố trí này có chủ đích, dù ý nghĩa cụ thể vẫn chưa rõ.

Vì những cộng đồng này chưa sử dụng chữ viết, các câu chuyện và truyền thống có thể được lưu giữ qua lời kể cùng những hình chạm khắc, rồi truyền lại cho thế hệ sau.

Hiện Özdoğan đang tham gia kế hoạch biến Sayburç thành một bảo tàng ngoài trời nhằm bảo tồn khu định cư và giúp công chúng tiếp cận di sản độc đáo này.